Mapacha (pia Jauza, kwa Kilatini na Kiingereza Gemini) [1] ni jina la kundinyota kwenye angakaskazi.
Mapacha iko angani kwenye mstari wa Zodiaki kati ya Kaa (pia Saratani, lat. Cancer) upande wa mashariki na Ng’ombe (Taurus) upande wa magharibi.
Inapakana na kundinyota jirani la Kaa (Cancer), Pakamwitu (Lynx), Hudhi (Auriga), Ng'ombe (Taurus), Jabari (Orion), Munukero (Monoceros) na Mbwa Mdogo (Canis Minor).
Mapacha - Gemini ni sehemu ya zodiaki maana yake mstari wa ekliptiki unapita humo. Ilhali miendo ya Mwezi na sayari inafuatana karibu na ekliptiki magimba haya huonekana katika eneo la Mapacha kwa wakati fulani kwenye mwaka.
Mabaharia Waswahili walijua nyota hizi kwa jina la Jauza tangu miaka mingi wakifuata njia yao baharini wakati wa usiku kwa msaada wa nyota. Walipokea jina hili kutoka kwa Waarabu waliosema جوزاء jawzaaʾ ambalo linamaanisha mapacha[2]. Waarabu walitafsiri hapa jina la Ptolemaio aliyetaja nyota hizi vile kwa jina la Δίδυμοι didimoi yaani mapacha katika orodha yake ya Almagesti[3].
Wagiriki wa Kale waliwahi kupokea kundinyota hili likiangaliwa kama mapacha kutoka utamaduni wa Babeli. Hapa ni hasa nyota mbili angavu zaidi za Castor na Pollux zilizotazamamiwa kama vichwa vya watoto mapacha wawili. Katika mitholojia ya Wagiriki kuna hadithi ya malkia Leda aliyekuwa maridadi kiasi cha kumvuta mungu mkuu Zeus kwake. Zeus alimtembelea Leda katika umbo la bata maji (tazama pia Dajaja) akampa mimba. Leda alilala siku ileile kwa mume wake na kupokea mimba kutoka kwake pia. Wavulana wawili walizaliwa pamoja kama mapacha lakini Pollux alikuwa mwana wa mungu Zeus ilhali Castor alikuwa mwana wa mfalme. Walipendana na kusafiri pamoja kwenye Merikebu ya Argo na mashujaa wakubwa. Castor aliuawa katika mapigano; Pollux ambaye hakuweza kufa kutokana na na kuwa nusu-mungu akikuwa na huzuni akamwomba baba Zeus kumwunganisha na kakaye. Hivyo Zeus aliwaweka wote wawili angani kama nyota. Katika unajimu wa kisasa katika Afrika ya Mashariki jina "Jauza" limesahauliwa ikiwa kundinyota linaitwa kwa tafsiri tu "Mapacha".
Gemini - Mapacha ni kati ya makundinyota 48 yaliyotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika kitabu cha Almagesti wakati wa karne ya 2 BK. Iko pia katika orodha ya makundinyota 88 ya Umoja wa Kimataifa wa Astronomia [4] kwa jina la Gemini. Kifupi chake rasmi kufuatana na UKIA ni 'Gem'.[5]
Nyota za Mapacha huwa haziko pamoja kihalisi lakini zinaonekana tu vile kutoka duniani. Kwa uhalisi kuna umbali mkubwa kati yao, kama ziko mbali au jirani nasi. Kwa hiyo kundinyota "Mapacha" inaonyesha eneo la angani jinsi tunavyoiona kutoka Duniani.
Kuna nyota 85 katika eneo la kundinyota hili [6] na kuna mbili hasa zinazoonekaka vizuri kwa macho matupu zikikaa karibu na kuwa msingi wa jina la kundi ambazo zinaitwa Castor na Pollux kwa majina ya Kigiriki zilizotazamiwa na watu wa kale kama mapacha mawili. Nyota angavu zaidi ni Pollux inayofuatwa na Castor. Johann Bayer aliziona kwa kosa kinyume hivyo aliandikisha majina ya Alfa Gemininis kwa Castor na Beta Geminis kwa Pollux katika orodha yake.
Jina la Bayer |
Namba ya Flamsteed |
Jina (Ukia) |
Mwangaza unaoonekana |
Umbali (miakanuru) |
Aina ya spektra |
---|---|---|---|---|---|
β | 78 | Pollux | 1,16m | 34 | K0 III |
α | 66 | Castor | 1,58m | 50 | A1 V |
γ | 24 | Alhena (Hanaa ya Jauza) | 1,93m | 105 | A0 IV |
μ | 13 | Tejat | 2,94 bis 3,00m | 250 | M3 III |
ε | 27 | Mebsuta | 3,06m | 900 | G8 Ib |
η | 7 | Tejat | 3,24 bis 3,96m | 250 | M3 III |
ξ | 31 | 3,4m | 64 | F5 III | |
δ | 55 | Wasat | 3,50m | 60 | F2 IV |
θ | 34 | 3,6m | 150 | A3 III | |
κ | 77 | 3,57m | 150 | G8 III | |
λ | 54 | 3,58m | 80 | A3 V | |
ζ | 43 | Mekbuda | 3,7 bis 4,2m | 1200 | G0 + G1 |
ι | 60 | 3,78m | 150 | K0 III | |
![]() |
Makundinyota ya Zodiaki Majina ya kisasa yanafuatwa kwa mabano na jina la mabaharia na jina la Kilatini (la kimataifa) |
![]() |
---|---|---|
Kaa (Saratani – Cancer |