Dit is de Veluwse taalwiezer van Wikipedie. Hier staon zaken beschreven as grammatika, woorden, uutspraak, spelling, uutdrokkingen en plaatsnamen in de verschillende Veluwse dialekten die tot t Nedersaksies beheuren. De Zuud-Veluwse dialekten wörden hier niet beschreven umdat disse dialekten, die tot t Zuud-Gelders erekend wörden, niet Nedersaksies van aord bin.
t Veluws is n Nedersaksiese dialektgroep die op de Veluwe espreuken wördt. t Veluws hef twee heufdonderverdelingen, namelik West- en Oost-Veluws, veerder hef zwat elk darp en elke stad zien eigen dialekt, vake is der oek nog es n dialektverschil binnen n darp, stad of buurtschap.
Zo zegen ze in t West-Veluws bv. wulen warken (Nunspeet) of wulie warken (Putten, Elspeet) en in t Oost-Veluws wuloe wärkt (Hattem) of wie warkt (Voorst).
Der besteyt ouk een artikel "Klankleer van t Nedersaksies" mid meyr informaty oaver dit underwarp
Hieronder staon n antal letterkombinasies en de uutspraken.
Schiefwieze |
umschrieving |
IPA |
veurbeeld
|
ee (1) |
Nederlaandse ee |
/eː/ of /eˑ/ |
been (Nunspeet: /beˑn)
|
ee (2) |
zo as in t Nederlaandse woord "beer" |
/ɪː/ of /ɪˑ/ |
dele (Nunspeet: /dɪˑlə)
|
ee (3) |
zo as in t Nederlaandse woord "beer", mit de <e> van "de" derachter eplakt |
/ɪːə/, /ɪˑə/ of /ɪə/ |
kleed (Nunspeet: /klɪˑə̲t/)
|
ee (4) |
zo as in t Nederlaandse woord "beer", mit de <e> van "het" derachter eplakt |
/ɪːɛ/, /ɪˑɛ/ of /ɪɛ/ |
legen (Nunspeet: /lɪˑɛ̲ɣŋ/)
|
ao (1) |
zo as in t Nederlaandse woord "oor" |
/ɔː/ of /ɔˑ/ |
naolde (Nunspeet: /nɔˑldə/)
|
ao (2) |
zo as in t Nederlaandse woord "oor", mit de <e> van "de" derachter eplakt |
/ɔːə/ of /ɔˑə/ |
gaon (Nunspeet: /ɣɔːən/)
|
ö |
zo as t Duitse woord "Köln" |
/œ/ |
ewörden (Nunspeet: /əʋœn ̩/ of /əʋœdn/)
|
ui |
zo as in t Nederlaands |
/œy/ |
buize (Nunspeet: /bœyzə/)
|
-ben |
an t einde van n woord -bm |
/bm/ |
geloven (Nunspeet: /ɾɪbm/)
|
-ken |
an t einde van n woord -kng |
/kŋ/ |
keuken (Nunspeet: /køˑkŋ/)
|
-men |
an t einde van n woord -mm |
/mː/ |
dromen (Nunspeet: /dɾoˑmː/)
|
-nden |
an t einde van n woord -nn |
/n/ |
haanden (/haˑn/)
|
-nen |
an t einde van n woord -nn |
/nː/ |
kennen (/kɛnː/)
|
-pen |
an t einde van n woord -pm |
/pm/ |
lopen (Nunspeet: /loˑpm/)
|
-ven |
an t einde van n woord -vm |
/vm/ |
geloven (Nunspeet: /xəløˑvm/)
|
Vanaof Putten tot an ongeveer Hoenderloo wörden de uutgangen: -ben, -ken, -men (en gao zo mer deur) uutespreuken zo as ze eschreven wörden (dus bv. /bən/, /pən/, /kən/), in sommige geval wördt de <n> in-eslikt, en in aandere gevallen juust de <e>, dit gebeurt niet arg konsekwent.
Veur t Veluws besteet der gien spelling die offisieel is vastesteld, dit is zo bie de meeste Nedersaksiese dialekten, hier bin nog gien offisiële spellingssystemen veur emaakt, mer de relatief nieje schriefwiezer "Algemene Nedersaksiese Schriefwieze" ku'j der prima veur gebruken, of aanders de Iesselakkedemiespelling, die ontwikkeld is veur t Noord-Overiessels, Sallaands, Vechtdals en t Oost-Veluws.
- De spelling mut ansluten bie t Nederlaands, mer toch mut de uutspraak tot zien recht koemen.
- Der bin wat vereenvoudigingen deurevoerd, en dingen die niks van doon hebben mit t Nedersaksies bin deruut ekwakt.
- Leenwoorden wörden niet veraanderd, dus gien tiesjurt veur n mouwtjeshemde (T-shirt).
Uutwarkingen en meer regels hieronder.
Dit wördt altied voluut eschreven, de tussen-n wördt allinnig eschreven a'j 'm heuren.
Nederlaands
|
Veluws
|
Uutspraak
|
kijken
|
kieken
|
kiekng
|
praten
|
praoten
|
praotn
|
paarden
|
peerden
|
peerdn
|
voeren
|
voeren
|
voern
|
Liek as in t Nederlaands en de aandere Nedersaksiese dialekten, hef t Veluws gien klinkerverdubbeling bie warkwoorden mit open lettergrepen:
Nederlaands
|
Veluws
|
lopen
|
lopen (en dus niet loopen of loop'm)
|
duiken
|
duken (en dus niet duuken of duukng)
|
In t Veluws besteet der gien twiefel: altied ao. Dus praoten (praten) en graojen (graden) en oek schaopen (schapen) en aoverheuren (overhoren). A'j de a en de o as twee amparte klanken uutspreken is der in t Veluws dus n klinkerbotsing, disse klinkerbotsing zal niet zoveule veurkoemen mer in dat geval schrief je n koppelteken, zo as in t woord grammatika-onderwies, in bv. Laos/Laotiaans (La·os/La·o·ti·aans) ku'j t gewoon zo laoten, umdat t hier geet um n exoniem (n butenlaandse benaming veur n plaotse of laand), mit n vernedersaksieste anpassing veur t bievoeglike naamwoord, de taal of inwoener(s). Umdat de oa n aandere klank vertegenwoordigt mu'j oek hier op de koppeltekens letten, wulen schrieven dus: auto-alarm (en gíén autoalarm, zo as dat in t Nederlaands edaon wördt). In partie aandere schriefwiezen zie'j op de Veluwe oek soms oa veur de ao.
Veur de darde persoon enkelvoud in persoonlike en bezittelike veurnaamwoorden bestung vanouds gien amparte vrouwelike vorm bie t verwiezen naor personen: dit was 'hie/hij/hee' (hij), '(h)um' (hem), 'zien' (zijn), 'zienend' (het zijne), zo as in aandere Nedersaksiese gebieden. Onder invloed van t Nederlaands bin de vrouwelike vormen 'zie/zee', '()eur', ' '(h)eure' oek veur personen in-evoerd. An t begin van de 21e eeuw verwees nog mer n haandjenvol meensen naor vrouwluui mit 'hie', 'hij' of 'hee'.
Veur de veurnaamwoorden 'wie/wulen' (wij) en 'julen' (jullie) bin der n groot antal plaotselike verschillen. Daorumme vie'j hieronder n overzichte van de woorden die hierveur gebruukt wörden, en waor ze gebruukt wörden. In t onderstaonde overzichte bin de plaotsen Amersfoort, Hooglaand en Leusden op-eneumen, mer in disse plaotsen is t dialekt zo goed as uutestörven. In woorden as wul(i)e of wull(i)e enz. is de uu-klank of u-klank vake niet zo goed te heuren, daorumme bin der oek plaotsen waor wulie en wullie naost mekaar gebruukt wörden. Veur meer hierover zie t boek 'Taal in stad en land - Veluws, Urkers en Utrechts' van Harrie Scholtmeijer.
- Vulie: Putten en umstreken*
- Wie: Harderwiek, Hulshorst, Spaokenburg, Nunspeet, Elspeet, Vierhouten, Hoenderloo, Heerde, Veessen, Vorchten, Niebroek, Terwolde, Teuge, Wilp, Gietel, Woeste Hoeve, Beekbargen, Eerbeek, Une, Apeldoorne, Brummen
- Wiele: Epe, Une, Tongeren, Klarenbeek, Apeldoorne, Teuge, Brummen
- Wielie: Hoenderloo*
- Wieleu: Loenen
- Wij: Lunteren, Sjaarpezeil
- Woele: Epe
- Wulen: Apeldoorne, Elspeet, Leusden, Nunspeet, Hierden, Vaossen
- Wulie: Barreveld, Harderwiek, Spaokenburg, Armelo, Putten*, Uddel, Niekark, Voorthuzen, Garder, Hoogland, Stroe, Kootwiek, Leusden, Otterlo, Apeldoorne
- Wulle: Leusden, Vaossen, Emst, Apeldoorne
- Wullie: Niekark, Niekarkerveen, Hoevelaken, Voorthuzen, Kootwiek, Amersfoort, Apeldoorne
- Wuloe: Attem
- Wulu: Une*
- Joelen: Doorspiek
- Julen: Elspeet, Hulshorst, Nunspeet, Hierden
- Julie: Harderwiek, Spaokenburg, Putten, Uddel, Niekark, Voorthuzen, Garder, Hoogland, Stroe, Kootwiek, Nunspeet
- Jullen: Vierhouten, Leusden
- Jullie: Armelo, Voorthuzen, Amersfoort, Wombaarg, Luntere, Otterlo, Hoenderloo, Sjaarpezeil, Terwolde, Woeste Hoeve, Apeldoorne
- Juul: Hulshorst
- Iele: Beekbargen, Loenen, Brummen
- Ielu: Une*, Oldebroek, Wezep, Apeldoorne
- Oelie: Woeste Hoeve
- Oelu: Apeldoorne
- Ule: Barreveld, Epe, Une, Tongeren, Heerde, Veessen, Vaossen, Niebroek, Klarenbeek, Apeldoorne, Teuge, Wilp, Gietel, Eerbeek, Wezep
- Ulie: Apeldoorne
- Ulle: Vorchten, Emst, Terwolde
- Uloe: Attem
Veluws |
Nederlaands
|
Ik |
ik
|
Jie, ie(je) |
jij
|
Hij/hie/hee |
hij
|
Zee/zie |
zij
|
Kiek hierboven |
wij
|
Kiek hierboven |
jullie
|
Zee/zie/zul(l)ie, enz. (darde persoon meervoud) |
zij
|
Putters |
Nunspeets |
Nederlaands
|
de miene |
de mienten |
de mijne
|
de joewe |
t joende/de joenten |
de jouwe
|
de ziene |
de zienten |
de zijne
|
de heure |
de heure |
de hare
|
de onze |
de onze |
de onze
|
dat van julie |
dat van julen |
dat van jullie
|
dat van hulie |
dat van hulen |
dat van hen
|
Veluws |
Nederlaands
|
Mien |
mij
|
(J)oe |
jou
|
Hum |
hem
|
Heur |
haar
|
Ons/oens* |
ons
|
Kiek hierboven/(j)oew |
jullie
|
Hulen/hul(l)ie/heulie |
hen
|
*Oens gebruken ze in t zujen van de Veluwe, bv. in Putten en Niekark.
Veluws |
Nederlaands
|
Mien |
mij
|
(J)oe |
jou
|
Hum |
hem
|
Heur |
haar
|
Ons/oens |
ons
|
Kiek hierboven/(j)oew |
jullie
|
Hulen/hul(l)ie/heulie |
hen
|
Vervoeging
|
Tegenswoordige tied
|
Vlejen tied
|
Ik STAM (+ e) |
ik heure |
ik heurden
|
Jie STAM + en |
jie heuren |
jie heurden
|
Hij STAM (+ t) |
hij heurt |
hij heurden
|
Wie STAM + en |
wie heuren |
wie heurden
|
Julen STAM + en |
julen heuren |
julen heurden
|
Zee STAM + en |
zee heuren |
zee heurden
|
In de vlejen tied wörden de <d> wel eschreven met niet uutespreuken, dus: "jie heuren" (jij hoorde)
Vervoeging
|
Tegeswoordige tied
|
Vlejen tied
|
Ik STAM |
ik heur |
ik heurde
|
Jie STAM + en |
jie heuren |
jie heurde
|
Hie STAM + t |
hie heurt |
ik heurde
|
Wulie STAM + en |
wulie heuren' |
wulie heurden
|
Julie STAM + en |
julie heuren |
julie heurden
|
Zulie STAM + en |
zulie heuren |
zulie heurden
|
Tegenswoordige tied
|
Vlejen tied
|
Voltooiden tied
|
Ik wörde
|
Ik wördden
|
Ik bin ewörden
|
Jie wörden
|
Jie wördden
|
Jie bin ewörden
|
Hij wördt
|
Hij wördden
|
Hij is ewörden
|
Wie wörden
|
Wie wördden
|
Wie bin ewörden
|
Julen wörden
|
Julen wördden
|
Julen bin ewörden
|
Zee wörden
|
Zee wördden
|
Zee bin ewörden
|
De <rd> in wörden/wördden/ewörden wördt assimileerd tot n <n>, dat betekent dat t uutespreuken wördt as: (e)wönnen.
Tegenswoordige tied
|
Vlejen tied
|
Voltooiden tied
|
Ik heb(be)
|
Ik had(de)
|
Ik heb ehad
|
Jie hebben
|
Jie hadden
|
Jie hebben ehad
|
Hij hef
|
Hij had
|
Hij hef ehad
|
Wie hebben
|
Wie hadden
|
Wie hebben ehad
|
Julen hebben
|
Julen hadden
|
Julen hebben ehad
|
Zee hebben
|
Zee hadden
|
Zee hebben ehad
|
De <dd> in hadden wördt assimileerd tot n <n>, dat betekent dat t uutespreuken wördt as: hannen.
Tegenswoordige tied
|
Vlejen tied
|
Voltooiden tied
|
Ik do
|
Ik dung
|
Ik heb edaon
|
Jie doon
|
Jie dungen
|
Jie hebben edaon
|
Hij dut
|
Hij dung
|
Hij hef edaon
|
Wie doon
|
Wie dungen
|
Wie hebben edaon
|
Julen doon
|
Julen dungen
|
Julen hebben edaon
|
Zee doon
|
Zee dungen
|
Zee hebben edaon
|
Tegenswoordige tied
|
Vlejen tied
|
Voltooiden tied
|
Ik gao
|
Ik gung
|
Ik bin egaon
|
Jie gaon
|
Jie gungen
|
Jie bin egaon
|
Hij geet
|
Hij gung
|
Hij is egaon
|
Wie gaon
|
Wie gungen
|
Wie bin egaon
|
Julen gaon
|
Julen gungen
|
Julen bin egaon
|
Zee gaon
|
Zee gungen
|
Zee bin egaon
|
Tegenswoordige tied
|
Vlejen tied
|
Voltooiden tied
|
Ik zie
|
Ik zag
|
Ik heb ezien
|
Jie zien
|
Jie zaggen
|
Jie hebben ezien
|
Hij ziet
|
Hij zag
|
Hij hef ezien
|
Wie zien
|
Wie zaggen
|
Wie hebben ezien
|
Julen zien
|
Julen zaggen
|
Julen hebben ezien
|
Zee zien
|
Zee zaggen
|
Zee hebben ezien
|
Tegenswoordige tied
|
Vlejen tied
|
Voltooiden tied
|
Ik mut
|
Ik mos
|
/
|
Jie mutten
|
Jie mossen
|
/
|
Hij mut
|
Hij mos
|
/
|
Wie mutten
|
Wie mossen
|
/
|
Julen mutten
|
Julen mossen
|
/
|
Zee mutten
|
Zee mossen
|
/
|
Tegenswoordige tied
|
Vlejen tied
|
Voltooien tied
|
Ik wor
|
Ik worde/wier
|
Ik bin eworren
|
Jie worren
|
Jie worden/wieren
|
Jie bin eworren
|
Hie wort*
|
Hie worde/wier
|
Hie is eworren
|
Wulie worren
|
Wulie worden/wieren
|
Wulie bin eworren
|
Julie worren
|
Julie worden/wieren
|
Julie bin eworren
|
Zulie worren
|
Zulie worden/wieren
|
Zulie bin eworren
|
*Umdat de stam in t Putters gien d het, schrieven wulie hie wort.
Tegeswoordige tied
|
Vlejen tied
|
Voltooide tied
|
Ik het
|
Ik had
|
Ik het ehad
|
Jie hen
|
Jie han
|
Jie hen ehad
|
Hie het
|
Hie had
|
Hie het ehad
|
Wulie hen
|
Wulie han
|
Wulie hen ehad
|
Julie hen
|
Julie han
|
Julie hen ehad
|
Zulie hen
|
Zulie han
|
Zulie hen ehad
|
Tegeswoordige tied
|
Vlejen tied
|
Voltooide tied
|
Ik doe
|
Ik dee/deu/dui
|
Ik het edaon
|
Jie doen
|
Jie dejen/deuien/duien
|
Jie hen edaon
|
Hie doet
|
Hie dee/deu/dui
|
Hie het edaon
|
Wulie doen
|
Wulie dejen/deuien/duien
|
Wulie hen edaon
|
Julie doen
|
Julie dejen/deuien/duien
|
Julie hen edaon
|
Zulie doen
|
Zulie dejen/deuien/duien
|
Zulie hen edaon
|
Tegeswoordige tied
|
Vlejen tied
|
Voltooide tied
|
Ik gao
|
Ik gung
|
Ik bin egaon
|
Jie gaon
|
Jie gungen
|
Jie bin egaon
|
Hie gaot
|
Hie gung
|
Hie is egaon
|
Wulie gaon
|
Wulie gungen
|
Wulie bin egaon
|
Julie gaon
|
Julie gungen
|
Julie bin egaon
|
Zulie gaon
|
Zulie gungen
|
Zulie bin egaon
|
Tegeswoordige tied
|
Vlejen tied
|
Voltooide tied
|
Ik zie
|
Ik zag
|
Ik het ezien
|
Jie zien
|
Jie zaggen
|
Jie hen ezien
|
Hie ziet
|
Hie zag
|
Hie het ezien
|
Wulie zien
|
Wulie zaggen
|
Wulie hen ezien
|
Julie zien
|
Julie zaggen
|
Julie hen ezien
|
Zulie zien
|
Zulie zaggen
|
Zulie hen ezien
|
Tegeswoordige tied
|
Vlejen tied
|
Voltooide tied
|
Ik moet
|
Ik mos
|
/
|
Jie moen
|
Jie mon
|
/
|
Hie moet
|
Hie mos
|
/
|
Wulie moen
|
Wulie mon
|
/
|
Julie moen
|
Julie mon
|
/
|
Zulie moen
|
Zulie mon
|
/
|
In t Veluws gebruken we de zelfde lidwoorden as in t Nederlaands, in t plat wördt t meestentieds aofekort eschreven, umdat al die aofkappingstekens zo'n onrustig beeld geven wörden ze niet eschreven. De lidwoorden maggen oek voluut eschreven wörden (zo as in t Nederlaands), der bin dus twee meugelikhejen:
- De, het, een; óf
- De, t, n
t Achtervoegsel, dat in t Nederlaands eschreven wördt as -lijk, wördt in t Veluws eschreven as -lik:
Veluws
|
Nederlaands
|
Eigenliks |
eigenlijk
|
Kwaolik |
kwalijk
|
Hartelik |
hartelijk
|
Veluws
|
Nederlaands
|
Stoffig |
stoffig
|
Moekerig |
vochtig
|
Griezelig |
griezelig
|
In t Veluws wördt t achtervoegsel -ing t zelfde eschreven as in t Nederlaands. In sommige dialekten he'j oek nog t achtervoegsel -ige:
Vertaling 1
|
Vertaling 2
|
Nederlaands
|
Woenige |
woening |
woning
|
Schuttige |
schutting |
schutting
|
Verenige |
vereniging |
vereniging
|
Funderige |
fundering |
fundering
|
Toepassige |
toepassing |
toepassing
|
Vergaorige |
vergaodering |
vergadering
|
Betrekkige |
betrekking |
betrekking
|
Verkerige |
verkering |
verkering
|
Funderige |
fundering |
fundering
|
Hellige |
helling |
helling
|
Huushouwige |
huushouding |
huishouding
|
Verteunige |
verteuning |
vertoning
|
Veluws
|
Nederlaands
|
Maondag |
maandag
|
Diensdag |
dinsdag
|
Woonsdag/woensdag |
woensdag
|
Donderdag |
donderdag
|
Vriedag |
vrijdag
|
Zaoterdag |
zaterdag
|
Zundag/zondag |
zondag
|
Veluws
|
Nederlaands
|
Jannewaori |
januari
|
Febrewaori |
februari
|
Meert |
maart
|
April |
april
|
Mei |
mei
|
Juni |
juni
|
Juli |
juli
|
Augustus |
augustus
|
September |
september
|
Oktober |
oktober
|
November |
november
|
Desember |
december
|
Veluws
|
Nederlaands
|
Rood |
rood
|
Geel |
geel
|
Blauw |
blauw
|
Greun/gruun* |
groen
|
Oranje |
oranje
|
Paors |
paars
|
Raoze |
roze
|
Gries |
grijs
|
Zwart |
zwart
|
Wit |
wit
|
*In t West-Veluws zegen ze overal greun, behalve in de umgeving van Hoenderloo waor ze gruun zegen. In t Oost-Veluws zegen ze veural gruun, mer in de gemeente Elburg wördt der greun ezeegd, en in de gemeente Voorst koemen gruun en greun allebeie veur.
In de Oost-Veluwse dialekten en t Nunspeets he'j nog altied de e-apokope, dit is n deftig woord veur de -e achter n woord (zo as in veertiene) mer de meeste West-Veluwse dialekten hebben dat niet (meer) en daor zegen ze dan veertien.
Veluws
|
Nederlaands
|
Nul |
nul
|
Een, ene |
een
|
Twee, tweje |
twee
|
Dree/drie, dreje/drieje |
drie
|
Vier, viere |
vier
|
Vuuf/vuve, vief/vieve* |
vijf
|
Zes, zesse |
zes
|
Zeuven, zeuvende |
zeven
|
Acht*, achte |
acht
|
Negen, negende |
negen
|
Tien, tiene |
tien
|
Elf, elve |
elf
|
Twaolf, twaolve |
twaalf
|
Dartien(e), daartien(e), dertien(e) |
dertien
|
Veertien(e) |
veertien
|
Vuuftien(e)/vieftien(e) |
vijftien
|
Zestien(e) |
zestien
|
Zeuventien(e) |
zeventien
|
Achttien(e), achtien(e) |
achttien
|
Negentien(e) |
negentien
|
Twintig, twientig |
twintig
|
Dartig, daartig, dertig |
dertig
|
Veertig |
veertig
|
Vuuftig/vieftig* |
vijftig
|
Zestig |
zestig
|
Zeuventig |
zeventig
|
Tachentig, tachtig |
tachtig
|
Negentig |
negentig
|
Honderd, hoenderd* |
honderd
|
Tweehonderd |
tweehonderd
|
Dree-/driehonderd |
driehonderd
|
Vierhonderd |
vierhonderd
|
Vuufhonderd |
vijfhonderd
|
Zeshonderd |
zeshonderd
|
Zeuvenhonderd |
zevenhonderd
|
Achthonderd |
achthonderd
|
Negenhonderd |
negenhonderd
|
Duzend, doezend |
duizend
|
*In t West-Veluws zegen ze overal vuuf/vuuftien/vuuftig, behalve in de umgeving van Hoenderloo waor ze de variaant vief/vieftien/vieftig hebben. In t Oost-Veluws heur je overal de ie-uutspraak, behalve in de gemeente Elburg waor je de uu-uutspraak heuren.
Veluws |
Nederlaands
|
In de parmentaosie |
In de familie
|
Vao(r), va, vader, vaoder |
vader
|
Moor, moe(r), monne/moene |
moeder
|
Jong(e) |
zoon
|
Deern(e)/deren |
dochter
|
Breur/bruur |
broer
|
Zuster, zus |
zus
|
Meuie/meu(e)/tante* |
tante
|
Noom, oom |
oom
|
Neve, neef |
neef
|
Nichte, nicht |
nicht
|
Groepvaor, grootvaor, opa |
opa
|
Groepmoor, grootmoer, o(e)poe, oma |
oma
|
*Meu/meuie en noom kömp altied achter de naam dus Gaart-(n)oom en Jaukjen-meu(ie).
Gao mit de muuspijl over de steerntjes hinne um de infermasie dee derbie heurt te bekieken.
Putters
|
Nunspeets
|
Epers
|
Standardnederlaands
|
bietje(n)
|
bietjen
|
bettien
|
beetje
|
beteund
|
beteund
|
|
schaars, beperkt
|
bonk*
|
bonke*
|
|
groot stuk
|
breekbonen
|
breekbonen
|
sperziebonen, slaobonen
|
sperziebonen
|
bul
|
bolle
|
bolle
|
stier
|
deern, deretje(n)
|
deerne, deerntjen
|
deernchen, deerntien, meisien, Une: deertien
|
meisje
|
duuf
|
duve, doeve
|
doeve, Une: duve
|
duif
|
edreugen*
|
edreugen*
|
edraagd
|
gedragen
|
eekmulder, torrewever, gouwe tor
|
eekmulder, Elspeet: romeslaper
|
meimulder, Une/Emst: meikever
|
meikever
|
eerdbees
|
eerdbeze, eerdbieze, aardbeie, Elspeet: eerdbere, aardbei
|
eerdbeze, Une: eerdbaeze, aardbeie
|
aardbei
|
eerpel*
|
eerpel*
|
aerpel, eerpel, patätter, Emst: eerdappel
|
aardappel
|
frommes, vrouw, wief, mins
|
frommes, vrouw, wief, meens
|
vrouwe, Emst: vrouwmense, wief, mense
|
vrouw
|
frullie
|
vrouwluui, vrouwlu
|
vrouwlu
|
vrouwen
|
glaozekleed
|
glaozekleed, gordien (uutspraak: gedien), glaozekleed, vitrazie,
|
(wit) gordien (uutspraak: gedien), gläzekleed, tulegordien (verouwerd)
|
vitrage
|
gordien (uutspraak: gedien), glaozekleed
|
gordien (uutspraak: gedien), glaozekleed, kleed
|
gordien (uutspraak: gedien), gläzekleed
|
gordijn
|
hen
|
hebben
|
hebben
|
hebben
|
de hof, de tuun
|
de tune, de hof, de tuin
|
de tuun/tuin, de hof
|
de tuin
|
iezig, akelik*
|
iezelig, iezig
|
ärg
|
heel, erg
|
keis, kees
|
keze
|
keze
|
kaas
|
kiender(s)
|
kienders
|
kiender
|
kinderen
|
kies
|
kieze, taand
|
koeze
|
kies
|
kous
|
hoze, kouse
|
hoze
|
kous
|
krang
|
krang(e)
|
krang(e)
|
binnenstebuiten
|
kuum
|
kuum, teumig
|
kuum
|
bedeesd, rustig
|
leed, kwaod, hellig
|
leed, kwaod, hellig
|
hellig
|
kwaad, boos
|
leer
|
ledder, Elspeet: lere
|
ledder
|
ladder
|
lontje(n)
|
lontjen
|
löntie(n)
|
lontje
|
los
|
los
|
lös
|
open, los
|
luui, lu
|
luui, lu
|
lu, Une/Emst: leu
|
lui
|
mins
|
meens
|
mense
|
mens
|
mirreg
|
mirreg
|
|
middag
|
moekerig weer
|
moekerig weer
|
moekerig weer
|
broeierig weer
|
op huus opan
|
op huus an
|
op huus an
|
naar huis toe
|
overstuur
|
overstuur
|
|
bedorven (eten)
|
platte peters
|
platte peters
|
grote bonen, Une: grote bonen, lange tenen
|
tuinbonen
|
schaal, sjaal*
|
sjaal
|
|
sjaal, das
|
schand*
|
schaande
|
|
schande
|
schaol*
|
schaole
|
|
schaal
|
school*
|
schoele
|
schoele
|
school
|
sneeg*
|
snejig
|
|
flink, vlot, gewiekst
|
strabant
|
strabant
|
|
pittig, vrijpostig
|
sukelao
|
sukelao
|
sukela
|
chocola
|
tunekrupertjen, klein jantjen
|
tunekrupertjen, Elspeet: wienterkoning
|
winterkeuninkien
|
winterkoning
|
uui, u
|
uie, look (iets ouwerwets)
|
ui, look, Une: ui, look, siepel
|
ui
|
vao(de)r en moe(de)r*
|
vaor/va en moor/moene/monne
|
va en moe
|
vader en moeder
|
vulling
|
vullen
|
vul
|
veulen
|
week
|
weke
|
waeke
|
week
|
zog
|
motte
|
motte
|
zeug
|
zeuning
|
zeunige
|
zomp
|
voederbak voor varkens
|
Hieronder vie'j n overzichte van alle plaotsnamen in t Veluws. Plaotsnamen die niet vermeld staon bin hoogstwarschienlik gelieke an de Nederlaandse namen. A'j der ene niet bie zien staon, zet 'm der gerust bie.
Disse plaotsnamen bin zo as ze in Barneveld/Scharpezeel uutespreuken wörden. Waort je: t dialekt van Scharpezeel völt net buten t Nedersaksies, mer bie aandere indelingen der weer net binnen.[1]
Elburgs
|
Nederlaands
|
Zo lek as n teemse.
|
Zo lek als een zeef.
|
Zo hellig as n spinne.
|
Spinnijdig.
|
Hij hef de oren kort an de kop.
|
Hij is heetgebakerd.
|
Gao'j mee in veurdan?
|
Ga je mee naar huis?
|
Wat bi'j gatgaonde.
|
Wat ben je ongedurig.
|
De gang derin hebben.
|
Opschieten.
|
Zee is n grote griepe.
|
Ze is een rare meid.
|
Een bliend peerd löp daor gien schao.
|
Opschieten.
|
Hij hef ze an 't bladharken.
|
Hij is niet goed bij z'n hoofd.
|
De gang derin hebben.
|
Opschieten.
|
Hij is n lillike smeerdeken.
|
Hij is een gemene vent.
|
Hij is n wiendbule.
|
Hij is een opschepper.
|
Hij gaapt as n sprao.
|
Hij is slaperig.
|
In de parmentaosie.
|
In de familie.
|
Niekarks
|
Nederlaands
|
't Bin gebeurlike dingen.
|
Het zijn dingen die kunnen gebeuren.
|
t Is krek van pas / t is krek van zoute.
|
Precies van pas.
|
t Is schraoi jammer.
|
Niet vet.
|
t Is veur t anproberen.
|
Het is het proberen waard.
|
t Luustert nauw.
|
Het komt er precies op aan.
|
Daor doe'k op an.
|
Daar reken ik op.
|
Dat trekt an.
|
Dat helpt.
|
Der bin n hoop eerlike minse in n leeg huus.
|
Eerlijke mensen bestaan niet.
|
Die het t buskruut ook niet uutevunden.
|
Die is ook niet slim.
|
Een reupel opschikken/opsjikken; n reupel umgaon.
|
Een plaats opzij gaan.
|
He-j tieng ehad?
|
Heb je bericht gehad?
|
Hie zocht naor z'n peerd, en hie zat derop.
|
Met je neus kijken.
|
Hou je maor kuum.
|
Hou je maar rustig.
|
Iets anrekommanderen.
|
Iets aanbevelen.
|
Ik kom tussen tweelichten/tweeduuster.
|
Ik kom als het schemert.
|
Ik gao rikken.
|
Ik ga naar bed.
|
Je moen de boel niet zo vertestewieren/verrinneweren.
|
Je moet de boel niet zo vernielen.
|
Nao n missen komt n gewissen.
|
Na een miskraam spoedig in verwachting raken.
|
Pak t maor in je knuusten.
|
Pak 't maar in je handen.
|
We hen de gang.
|
Het begin is er.
|
Zit niet te ribbezakken.
|
Zit niet te zeuren.
|
Zoender bluf is t leve muf.
|
Je moet risico's durven nemen in 't leven.
|
Nunspeets
|
Nederlaands
|
Kom mer bie Bart in de rie.
|
Kom er maar bij(zitten).
|
Van de gavel in de grepe vallen.
|
Van de regen in de drup.
|
Hij hef niet veule bie te zetten.
|
Hij is niet tot veel in staat
|
Dat avveseert niet.
|
Het schiet niet op.
|
n Dreuge meert en n natte april, da's krek wat de boer grege wil.
|
Een droge maart en een natte april, is wat de boer graag wil.
|
Onder t geheur zitten.
|
In de kerk zitten luisteren naar een preek.
|
t Beslög hum gien stee.
|
Hij trekt zich er niks van aan/hij heeft geen interesse.
|
Hij mut dat laand laoten liggen.
|
De pacht van dat land is hem opgezegd.
|
Hij hef edaon ekregen.
|
Hij is ontslagen.
|
Hij geet mit de pak.
|
Hij vent met textiel.
|
Mit de minste meuite behulpen ween.
|
Gemakzuchtig.
|
Hij geef minnig/weinig anhoud.
|
Je kunt moeilijk contact met hem krijgen.
|
Hij hef n hond zien gijzelen.
|
Hij durft niet te verschijnen.
|
Hij döt je bie de bok.
|
Hij beduvelt je.
|
Ik heb der gien fidusie in.
|
Ik heb er geen vertrouwen in.
|
n Bliend peerd kan daor gien schao doon.
|
Het is daar een kale boel.
|
Glupend.
|
Potverdrie/dat is erg!
|
Blenders/keizers.
|
Deksels.
|
Ja, wisse.
|
Ja, zeker.
|
Zeutjes mer an.
|
Doe maar kalmpjes aan.
|
Do mer mit geduld hinne.
|
Doe maar kalmpjes aan.
|
De wereld is niet raozende emaakt.
|
Doe maar kalm aan.
|
Hij hef de gank derin.
|
Hij schiet flink op.
|
t Dak is van t huus.
|
De ouders zijn niet thuis.
|
Zo lek as n teemse.
|
Zo lek als een zeef.
|
Hij is gatgaonde.
|
Hij is ongedurig.
|
Verduld.
|
Warempel.
|
Achteruutboeren.
|
Zakelijk verlies lijden/interen.
|
t Speult m'n deur de bek.
|
't Schiet me direct te binnen.
|
Dat mu'j m'n niet weer lappen.
|
Dat moet je niet meer doen.
|
Dat mu'j m'n es anpassen.
|
Dat moet je niet proberen.
|
Dat zeut mooi an.
|
Dat loopt lekker op.
|
De boel onder t gat verkopen.
|
De boel verkopen wegens schuld.
|
De benen der weer onder kriegen.
|
Weer beter worden.
|
De botten deronder zetten.
|
Flink aanpakken.
|
Zo zat as espegen spek.
|
Er genoeg van hebben.
|
Zo dreuge as Sunterklaos z'n konte.
|
Erg droog.
|
Zo slicht as katoen van n sent t elle.
|
Erg gemeen.
|
Je kunnen gien kaante mit hum op.
|
Je kunt niks met 'm beginnen.
|
Allebarstends!
|
Nee toch! (verwondering)
|
In de buul blaozen.
|
Flink geld uitgeven.
|
Niks weerd, n hond veur de kruuiwagen, t trekt altied scheef.
|
Waardeloos, als een prutser het werk doet.
|
Op de lankveter houwen.
|
Aan 't lijntje houden
|
Die probeert je onder de tonge te veulen.
|
Die probeert je een geheim te ontfutselen.
|
Ziekte kump te peerd en geet te voot.
|
Ziekte komt vlug maar verdwijnt langzaam.
|
t Huus bie de schure laoten.
|
Gewoon doen.
|
Die staon zundag veur de stoel.
|
Die trouwen zondag in de kerk.
|
Die hebben wat in de pak.
|
Die hebben een baby.
|
In de kladden griepen.
|
In de lurven pakken.
|
Warkstellige maken.
|
Ergens aan beginnen/aan de slag gaan.
|
Die trekt t buis uut veur z'n huushouwige.
|
Die werkt hard voor zijn gezin.
|
Wie gaon naor berre, t volk wil naor huus.
|
Werd gezegd als het bezoek erg lang bleef zitten.
|
Hij hef altied t pad tussen de benen.
|
Hij is veel van huis.
|
Ik gao onder de mannefakturen.
|
Ik ga naar bed.
|
Op n fotse zitten.
|
In elkaar gefrommeld.
|
Hij hef der niks mee an de pette.
|
Hij moet er niks van hebben.
|
Dee leut hum veur n halve stuver n bonestok op de kop anpunten.
|
Die is erg zuinig.
|
Kniepend zunig/sentedrieter.
|
Heel erg zuinig (iemand).
|
Dat steet hum goed krange an.
|
Dat bevalt 'm slecht.
|
Ik gao achter de kazematten.
|
Ik ga naar bed.
|
Achter de greuntjes gaon.
|
Naar bed gaan.
|
Hij hef de oren kort an de kop.
|
Hij is heetgebakerd.
|
Hij steet boven eerde.
|
Opgebaard staan.
|
Hij hef der paor an t bladharken.
|
Hij is niet meer goed bij z'n verstand.
|
M'n iest dervan.
|
Ik griezel ervan.
|
t Groot neudig hebben.
|
Erg arm zijn.
|
t Zal der niet lieke liggen.
|
Er zwaait wat.
|
Ze hef de karre ewipt.
|
Ze had een miskraam.
|
Nao n missen kömp n wissen.
|
Na een miskraam komt er wel een voldragen kind ter wereld.
|
Die ku'j mit de botten twaolf uur lujen.
|
Die is heel erg mager.
|
Beter uut de warme as uut n kouwe haand
|
Beter iets weggeven tijdens het leven dan na je dood laten erven.
|
Hij kan t niet wachten.
|
Hij heeft er geen tijd voor.
|
t Kiend ligt veur t tielgat te luusteren.
|
De baby wordt spoedig geboren.
|
Hij geet over zee naor Epe.
|
Hij doet nodeloos ingewikkeld.
|
Hij stinkt as n baandhond.
|
Hij ruikt een uur in de wind.
|
Effen n bekvol praoten.
|
Even een praatje maken.
|
Op huus angaon of de klompen naor huus brengen.
|
Naar huis gaan
|
Op de tappe zitten.
|
Iemand onder druk zetten.
|
t Is gien gat in de kop.
|
Er is geen man overboord.
|
A'j die tegenkoemen, gao'j achter de bomen langes.
|
Daar heb je respect voor.
|
Niet alles gelieke onder haanden haolen.
|
Niet overal tegelijk mee beginnen.
|
Daor wi'k aof ween.
|
Dat weet ik niet zeker.
|
Die he'k goed over de neuze espegen.
|
Die heb ik een flinke uitbrander gegeven.
|
Dat mut sivieletjes gebeuren.
|
Dat moet nauwkeurig gedaan worden.
|
n Kop as n tuurhamer.
|
Een stevig vierkant hoofd.
|
Daor ku'j spul mee kriegen.
|
Daar kun je moeilijkheden door krijgen.
|
Net pas, ko dood, heui op.
|
't Komt precies op tijd.
|
Der zit gien dracht in.
|
Kledingstuk van slechte kwaliteit.
|
Hij geef net zoveule um vuufentwintig gulden/euro as n boer um n nap vol karnemelk.
|
Hij kijkt niet op geld.
|
Der is wat ganges.
|
Er is wat aan de hand/gaande.
|
Mit mekaar in t wiere hebben.
|
Ruzie hebben.
|
De locht is aofeschraod.
|
De buien zijn weggetrokken.
|
n Kop as n bolle.
|
Een rood hoofd.
|
Zo schrao as n talbout.
|
Erg mager.
|
Langes de bek wissen.
|
De mond afvegen.
|
Ze bin aofetrouwd/ze bin uut mekaar.
|
Kom er maar bij (zitten).
|
t Op iemand vortkriegen.
|
De pik op iemand hebben.
|
n Arnemse reize.
|
Naar de gevangenis.
|
Je kunnen m'n de bok fotsen.
|
Je kunt me meer vertellen.
|
Hij hef n vel veur de kop as n bolle.
|
Hij is voor geen reden vatbaar.
|
n Lopende hond vient licht meer as n liggende.
|
Als je ergens op uitgaat, levert het vrijwel altijd wat op.
|
Kommandeer je hond en blaf zelf / Je mutten zien da'j generaal wörden dan ku'j n heel leger kommanderen.
|
Bemoei je er niet mee.
|
Op (hozele) vitlokken.
|
Op blote voeten/kousenvoeten.
|
De nacht is veur t ongedierte
|
's Nachts hoor je te slapen
|
Der is der n paore an t blad harken
|
Hij heeft ze niet helemaal op een rijtje
|
Mit de waslappe um de prulle stoten
|
Met een washandje je mond afvegen
|
Bie die is t der net langes escheuten
|
Iemand met een lichte beperking
|
Hij kan mit de knienden deur de traolies vreten
|
Iemand met een mager gezicht
|
Ik laote mien de kachel niet anmaken
|
Ik laat me niet gek maken
|
Mit de kiepen op t rikke gaon
|
Met de kippen op stok gaan
|
Die is op stro eleegd
|
Die is overleden
|
Ik had wel veur t raam kunnen staon
|
Ik had wel dood kunnen zijn
|
Iederene n pinne in de konte slaon
|
Van iedereen kwaad spreken
|
Daor geet iederene over de klinke
|
Daar wordt over iedereen geroddeld
|
An de leste memme liggen
|
Aan het korste eind trekken
|
n Haand in t rad slaon
|
Een handje helpen
|
Wiend in de hakken kriegen
|
Buitensporig doen als het je goed gaat
|
Daor he'k gien betrekkige op
|
Dat zegt me niks
|
Schone an de latte ween
|
Doodop zijn
|
A'j niet zunig bin, bi'j der zo teinen
|
Als je niet zuinig bent, dan ben je er zo doorheen
|
Goed te passe ween
|
Het goed maken
|
Zo fien as gemaolen poppestront
|
Roomser dan de paus
|
Hoe is dat peerd van stal ekeumen
|
Hoe is dat mogelijk
|
Der völt niet mee te egen of te ploegen
|
Er is niets mee te beginnen
|
Kieken o'j waoter zien braanden
|
Je onnozel houden
|
Zo vlogge as modder* tegen n barg op
|
Traag
|
Heuren zegen, lög licht
|
Van 'men zegt' klopt doorgaans niet veel
|
Oldebroeks
|
Nederlaands
|
t Is meer wiend as negozie.
|
Het lijkt meer dan het is.
|
A'j oen eigen kop niet volgt, ku'j ok wel n koolrape opzetten.
|
Je moet vasthoudend zijn om wat te breiken.
|
Al wat niet esteulen of egeten is kömp wel weer.
|
Raak niet te snel in paniek.
|
n Wieze henne legt oek wel es n ei in t ruut.
|
Iedereen maakt wel eens fouten.
|
Ie mutten niet meer op t schaap verstrieken as de wolle weerd is.
|
De kosten moeten niet boven het gewin gaan.
|
As botter duur is smaakt smolt best lekker.
|
Je moet soms genoegen nemen met iets minder.
|
Hij hef n mooi kouwchien mar nog gien veugeltien/vrouwchien.
|
Hij heeft wel een huis maar nog geen partner.
|
Die mut zien klompen oek schief ofdragen.
|
Die is arm.
|
Die is joe uut de konte eknipt.
|
Die lijkt sprekend op jou.
|
Hij pröt as n worst zonder vel.
|
Hij kraamt onzin uit.
|
Ie mutten gien spek zeuken in n hondehokke.
|
Dat is zinloos.
|
t Gres bie de buurman is altied greuner.
|
Bij een ander lijkt het altijd beter te zijn.
|
Een aonder zien pot is altied vet.
|
Bij een ander lijkt het altijd beter te zijn.
|
Die botter op de kop hef mut niet in de zunne gaon (staon).
|
Als je zelf niet zuiver bent moet je je mond houden.
|
Een schurftig peerd is bange veur de roskamme.
|
Hij heeft een slecht geweten. Iemand met een slecht geweten doet het pijn als iemand zijn vinger legt op de zere plek.
|
A'j an t bouwen bint mu'j niet achterumme kieken.
|
Je moet niet te veel naar het verleden kijken, dan maak je fouten.
|
Die schöt nog al es mit spek.
|
Die overdrijft nog al eens.
|
Een meulesteen an de hals kriegen.
|
Een (te) zware verantwoordelijkheid krijgen.
|
Putters
|
Nederlans
|
Dat mes is zo stomp daor ku'j op gaon zitten en naor Keulen riejen.
|
Dat mes is heel erg bot.
|
Van achteren ku'j n koe in z'n koent kieken.
|
Achteraf is het makkelijk praten.
|
De hoend en de baos jagen de haos. De vrouw en de puus heuren in huus.
|
De plaats van de man en de vrouw.
|
De broodkrummels gaon steken.
|
't Hoog in de bol krijgen.
|
Oender de gebojen staon.
|
In ondertrouw zijn.
|
Noen staon wulie in t veurste gelid.
|
Als de beide ouders overleden zijn.
|
Wat n donkere lucht, t liekt wel kattespie.
|
Er is zwaar weer op komst.
|
Kwam an, ik slof heen.
|
Nou ga ik maar weer eens.
|
Eerpels mit blote pootjes.
|
Gebakken aardappels zonder iets erbij.
|
Koffie van t darde geluui.
|
Oude, slappe koffie.
|
n Tunekrupertjen is net zo druk mit zien nest as n ooievaor.
|
Het geeft niks hoe groot je huis is, je bent even druk.
|
Van de gavel in de greep lopen.
|
Van de wal in de sloot raken.
|
In Hunen melken ze de runen han ze koen, zouwen ze t niet doen.
|
Plagerige uitspraak over de inwoners uit Huinen.
|
Niks weerd knienen in de wienter; allemaol waoterpenzen.
|
Als je eigenlijk vooraf al weet dat iets mislukken zal.
|
Donkere maargens en zwaore knapzakken lichten mit de dag op.
|
Het wordt geleidelijk beter.
|
Daor ku-j gien armeu veur liejen.
|
Dat is goedkoop/een kleine moeite.
|
Je kunnen niet an t sukelao koken blieven.
|
Het kan niet alle dagen feest zijn.
|
Van n heel brood an n half helpen, en van n half an n eindjen.
|
Alles opeten.
|
In geval van nood schel je de eerpels mit de hiep.
|
Je niet uit het veld laten slaan, een oplossing bedenken.
|
De sjembon is weer geldig.
|
Ongesteld zijn.
|
Je moen je stikken der mar naor steken.
|
Je moet er maar rekening mee houden.
|
Ik ken der start noch steul van.
|
Ik ken er niets van.
|
Boesterig weer.
|
Stormachtig weer.
|
Moekerig/breuierig weer.
|
Broeierig weer.
|
Op huus op angaon of op huus angaon.
|
Naar huis gaan.
|
Bie zukke zetten.
|
Af en toe.
|
- ↑ https://web.archive.org/web/20110724164639/http://dialect.ruhosting.nl/wgd/inleiding_rivierengebied.htm
De taalwiezers en et woordenbook | ![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/74/Crystal_Clear_app_kaddressbook.png/50px-Crystal_Clear_app_kaddressbook.png) |
|
Bronnen / wellen:
|
- Elburgs; boek: Woordenboek Elburgs Dialect - en enige wetenswaardigheden omtrent Elburg (Oldheidkundige Verenige 'Arent thoe Boecop')
- Niekarks; boek: 't Niekarks: umgangstaol, uutdrukkinge en gezegdes (Stichting Oud-Niekark)
- Nunspeets; boek: Bie Bart in de rie (Heemkundige Verenige Nuwenspete)
- Oldebroeks; boek: Zo zegge wie dat... in de gemeente Oldebroek (Oldheidkundige Verenige "De Broeklanden")
- Putters; boek: Putters Praoten - dialect en folklore in Putten (Puttens Historisch Genootschap)
|