Hadeen | ||||||
---|---|---|---|---|---|---|
~4600 - 4000 myö | ||||||
![]() Bir sanatçının Hadeen izlenimi. | ||||||
Kronoloji | ||||||
| ||||||
Önerilen alt bölümler | Metne bakınız | |||||
Etimoloji | ||||||
Diğer telaffuz(lar) | Hadean, Hadeyan, Hadeyen | |||||
Eş anlamlı(lar) | Priskoan Dönem Harland ve diğerleri, 1989 | |||||
Kullanım bilgisi | ||||||
Gök cismi | Dünya | |||||
Bölgesel kullanım | Küresel (ICS) | |||||
Tanım | ||||||
Kronolojik birim | Üst zaman | |||||
Stratigrafik birim | Eonotem | |||||
İlk öneren | Preston Cloud, 1972 | |||||
Zaman aralığının resmîyeti | Resmî | |||||
Alt sınırını belirleyen | Yerkürenin 4567,30 ± 0,16 milyon yıl önce oluşumu[1] | |||||
KSKN onayı | 5 Ekim 2022[1] | |||||
Üst sınırını belirleyen | 4000 myö (üst sınır henüz tam olarak belirlenmemiştir) | |||||
KSKN onayı | Yok | |||||
Atmosfer ve iklim verileri |
Hadeen (veya Hadean), yeryüzünün oluşum sürecindeki ilk jeolojik zamandır. Yaklaşık 4,567 milyar yıl önce yeryüzünün oluşumuyla başlayıp, farklı görüşler ileri sürülmekle birlikte, Uluslararası Stratigrafi Komisyonu (ICS) tarafından 4 milyar yıl önce sona erdiği kabul edilir. Yeryüzünün yeni yeni oluşmaya başladığı bu dönemde gezegen yüksek volkanizma nedeniyle çok sıcaktır ve yüzey kısmen eriyik durumdadır. Ayrıca diğer gök nesneleriyle (asteroit, meteoroit ve kuyruklu yıldızlar) çarpışmalar devam etmektedir. Hadeen'den sonra Kambriyen öncesinin (Prekambriyen) ikinci zamanı olan Arkeen başlar.
Hadeen terimi, ölüleri egemenliği altında bulunduran Antik Yunan yeraltı tanrısı Hades'ten (Antik Yunanca: ᾍδης veya Ἅιδης, dorisch Ἀΐδας) gelmektedir. Yeryüzünün o zamanki cehennemvari koşulları gözetilerek bu ad verilmiştir. Jeolog Preston Cloud bu terimi bilinen en yaşlı kayalardan önceki dönemi tanımlamak için 1972'de türetti. W. B. Harland ise aynı dönem için Latince “eski, antik” gibi anlamlara gelen priscus sözcüğünden Priscoan Dönem (veya Priskoan Dönemi) terimini türetti. Bu dönem için eski eserlerde Arkeen öncesi anlamına gelen Pre-Arkean, 19. ve 20. yüzyılda ise "içinde yaşam olmayan" anlamına gelen Azoic terimi sıklıkla kullanılmaktaydı.
Hadeen'in resmî bir alt dönemi yoktur. Ancak Ay için kullanılan jeolojik zaman cetvelindeki bazı dönemler, Hadeen'deki aynı zaman dilimlerini karşılamak için gayriresmî olarak kullanılmaktadır. Bu dönemler şunlardır:
Yakın geçmişte Hadeen öncesi dönem için Chaotian ve Prenephelean adlı dönemlerinin eklenmesi ve Hadeen dönemin Paleohadeen (4.567 - 4.300 myö), Mezohadeen (4.300 - 4.100 myö) ve Neohadeen (4.100 - 4.000 myö) olarak üçe bölünmesi önerilmiştir. Öneriye göre:
Bu öneriler henüz resmi bir nitelik taşımamaktadır. Uluslararası Stratigrafi Komisyonu tarafından da onaylanmış değildir.[4]
20. yüzyılın sonlarına doğru jeologlar Batı Grönland, Kuzeybatı Kanada ve Batı Avustralya’da Hadeen döneminden kalma bazı kayaçlar belirledi.
Bugün bilinen en eski zirkonyum kristali 4,4 milyar yıl önceye tarihlenmektedir.
−4500 — – — – −4000 — – — – −3500 — – — – −3000 — – — – −2500 — – — – −2000 — – — – −1500 — – — – −1000 — – — – −500 — – — – 0 — | Fotosentez |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Hadeen dönemde atmosferin nasıl bir içeriğe sahip olduğu henüz büyük bir belirsizlik içinde olsa da, bazı jeologlar büyük miktarda azot içerdiğini düşünmektedir. Bazıları ise volkanik aktiviteler nedeniyle yüksek oranda karbondioksit ve su buharı içerdiğine inanmaktadır.[5]
Ancak Dünya, oluşum evresinde hem yüksek sıcaklığı hem de yeterli büyüklüğe ulaşamamış olması nedeniyle, atmosferinde su bulundurması olası değildi. Bu konuda değişik teoriler olsa da bu teorilerin pek çoğu, Dünya'ya suyun uzaydan geldiği yönündedir.
Bilim adamlarına göre, gerek asteroit bandında yer alan asteroit ve kuyruklu yıldızlar gerekse de Kuiper kuşağı ve Oort bulutunda yer alan kuyruklu yıldızlar Dünya'da suyun oluşumunu sağladı. Teorilerdeki değişiklik ise suyun nereden geldiğinden ziyade hangisinin en çok katkıyı yaptığı yönündedir.[6]
2022/10 - Hadean: GSSA instated as ratified by IUGS (5-10-2022). The GSSA is 4,567.30 ± 0.16 Ma.
Senozoyik Zaman (66,0 myö-günümüz) |
| ||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Mezozoyik Zaman (252-66,0 myö) |
| ||||||||||||
Paleozoyik Zaman (539-252 myö) |
| ||||||||||||
Proterozoyik Üst Zaman (2,5 milyar yıl önce-539 myö) |
| ||||||||||||
Arkeen Üst Zaman (4-2,5 milyar yıl önce) |
| ||||||||||||
Hadeen Üst Zaman (4,6-4 milyar yıl önce) | |||||||||||||
byö = bin yıl önce; myö = milyon yıl önce. Ayrıca bakınız: Jeolojik zaman cetveli • Jeoloji • Dünya • Yerküre tarihi Kaynak: Uluslararası Kronostratigrafik Çizelge (arşivlenmiş belge). Uluslararası Stratigrafi Komisyonu. 23 Ağustos 2022 tarihinde alınmıştır. |