Joseph Roth | |
![]() | |
Statsborgarskap | Austerrike, Cisleithania |
Fødd | 2. september 1894 Brody |
Død |
27. mai 1939 (44 år) |
Yrke | skribent, journalist, skodespelforfattar |
Sjanger | satire |
![]() | |
Joseph Roth på Commons |
Joseph Roth (2. september 1894–27. mai 1939) var ein austerriksk forfattar fødd i Brody i Galizia i Austerrike-Ungarn.[1] Han er best kjend for romanen Radetzkymarsjen (tysk Radetzkymarsch), «det mest kjente litterære minnesmerke over dobbeltmonarkiet Østerrike-Ungarn».[2]
Roth var fødd i ein jødisk familie i Brody nær Lviv (i dagens Ukraina). Han voks opp hjå mora sin familie, utan far sin, som hadde forsvunne før han blei fødd.[3] Han studerte i Lviv (1913) og Wien (1914), men avbraut studiane sine for å gjera teneste som frivillig (journalist) i hæren under fyrste verdskrigen.[3] Krigsopplevingane og samanbrotet av Austerrike-Ungarn som følgde i 1918 kom til å ha varig innverknad på livet hans. Han omtalte det som «øydelegginga av faderlandet mitt, det einaste eg hadde hatt.»[4]
Roth gifta seg med Friederike (Friedl) Reichler i 1922. Mot slutten av 1920-talet utvikla kona schizofreni, og Roth gjekk inn i ei djup krise, både kjenslemessig og økonomisk. Kona var fleire år på sanatorium og blei seinare drepen under det nazistiske programmet Aktion T4.[5]
I 1929 møtte han Andrea Manga Bell, som var fødd i Hamburg og var ulukkeleg gift med doualaprinsen Alexandre Douala Manga Bell frå Kamerun. Han hadde vendt tilbake til Kamerun medan ho og barna deira var att i Europa. Då Roth møtte henne var ho redaktør for bladet Gebrauchsgraphik.[6] Som ein kjend liberal jødisk journalist forlet Roth Tyskland då Adolf Hitler blei rikskanslar den 30. januar 1933. Kort tid etter skreiv han til vennen sin, den austerrikske forfattaren Stefan Zweig, om uroa si for at «store katastrofar» og ein ny krig var i vente: «Dei har lukkast i å skipa eit barbarvelde. Ikkje narr deg sjølv. Helvete herskar.»[7]
Andrea Manga Bell drog etter Roth med barna sine. Dei neste seks åra budde Roth i Paris, ein by han elska, og han uttrykte gleda si over i byen og kulturen i fleire essay skrivne her. Tilhøvet til Bell braut saman, både på grunn av økonomiske vanskar og Roth sin sjalusi. Frå 1936 til 1938 hadde Roth eit romantisk tilhøve til Irmgard Keun. Dei arbeidde saman og vitja Paris, Vilnius, Lviv, Warszawa, Wien, Salzburg, Brussel og Amsterdam.
Dei siste åra av livet flytta Roth frå hotell til hotell, drakk mykje, og leid hardt under uro for økonomien og framtida. Sjølv om han leid av kronisk alkoholisme, skreiv han stadig fram til han døydde i Paris i 1939.[8] Kortromanen hans Die Legende vom heiligen Trinker frå 1939 skildrar ein heimlaus alkoholikar som strever for å halda på verdigheita si og betala ei skuld.
Den siste sorga til Roth var då han fekk høyra at dramatikaren Ernst Toller hadde hengt seg i New York 22. mai 1939.[9] Roth døydde av lungebetennelse 27. mai, og blei gravlagd 30. mai ved Cimetière de Thiais sør for Paris.