Er is sprake van zelfregulering als een regeling voor een bepaalde sector of beroepsgroep door deze zelf wordt opgesteld, uitgevoerd en gehandhaafd. Dit is een aanvulling op of alternatief voor regulering door de overheid.
De door middel van zelfregulering opgestelde normen kunnen vele vormen aannemen, zoals:
Als voordelen van zelfregulering ten opzichte van overheidsregulering worden genoemd:
Als voordelen ten opzichte van een situatie zonder enige regulering worden genoemd:
Als mogelijke nadelen van zelfregulering worden wel genoemd:
Als voorwaarden voor zelfregulering worden genoemd:
Zelfregulering wordt binnen zeer vele branches, sectoren en beroepsgroepen toegepast, bijvoorbeeld op de terreinen van:
De meningen over het succes van de toegepaste zelfregulering lopen sterk uiteen. Met grote regelmaat zijn er partijen die stellen dat zelfregulering binnen een bepaalde sector heeft gefaald. Dit is onder andere beweerd over:
Bij veel vertrouwen in wetten en de overheid is er in het algemeen minder ruimte voor zelfregulering. Het omgekeerde geldt ook: hoe minder vertrouwen in de overheid, hoe meer ruimte voor zelfregulering. Beide zijn middelen om marktfalen tegen te gaan en hierdoor de maatschappelijke welvaart te verhogen.
Het onderscheid tussen regulering en zelfregulering is niet zwart en wit. Er bestaan vele grijze gebieden tussen beide. Soms is zelfregulering een aanvulling op overheidsregulering. De wetgever geeft dan de kaders aan waarbinnen de private partijen zelf met enige vrijheid hun gedrag kunnen reguleren, maar waarbij de overheid een belangrijke rol in de handhaving heeft. Dit is ook wel ‘’Wettelijk geconditioneerde zelfregulering’’ genoemd.
Zelfregulering kan ook een alternatief zijn voor overheidsregulering en deze overbodig maken. Zelfregulering kan ontstaan door anticipatie op wetgeving, met het voorkomen van overheidsingrijpen als doel. De overheid kan private partijen ook uitnodigen zelf tot regulering te komen. Soms dreigt de overheid hierbij met wetgeving voor als dit niet lukt. Maar ook als zelfregulering wel tot stand is gekomen, komt het regelmatig voor dat de overheid elementen uit de codes achteraf alsnog tot wetgeving verheft.
Veel voorstanders van zelfregulering zijn te vinden zijn te vinden binnen het bedrijfsleven en het neo-liberalisme. Vanuit de beginselen van soevereiniteit in eigen kring en het subsidiariteitsbeginsel is ook een flink aantal christenen voorstander. Politiek links is in het algemeen eerder geneigd om kritischer te denken over zelfregulering.