Ir-Rwanda u Ruanda, li l-isem uffiċjali tagħha huwa r-Repubblika tar-Rwanda (b'Kinarwanda: Republika y'u Rwanda; bl-Ingliż: Republic of Rwanda; bil-Franċiż: République du Rwanda), huwa pajjiż fl-Afrika: Afrika tal-Lvant, l-Afrika Ċentrali jew l-Afrika Ċentrali. Huwa mingħajr kosta. Tmiss mal-Uganda fit-tramuntana, mat-Tanżanija fil-lvant, mal-Burundi fin-nofsinhar, u mar-Repubblika Demokratika tal-Kongo lejn il-punent. Huwa pajjiż żgħir li jinsab fir-reġjun tal-Lagi l-Kbar tal-Afrika; Magħrufa bħala "ċ-ċpar tal-Afrika", ukoll għall-ħajja selvaġġa tagħha, prinċipalment għall-gorillas tal-muntanji tagħha, għall-ibliet tipiċi tagħha u għall-parks nazzjonali u s-siti naturali li joffri l-pajsaġġ muntanjuż tagħha. It-terren fertili u muntanjuż tiegħu, li jagħtiha t-titlu "Art ta' Elf Għoljiet" (Franċiż: Pays des Mille Collines; /pei de mil kɔ.lin/), irid isostni l-aktar popolazzjonijiet densi fil-kontinent Afrikan. Il-belt kapitali hi Kigali.
Ir-Rwanda huwa pajjiż bi dħul baxx, li fl-għexieren ta' snin mill-1995 ilu jikseb uħud mill-ogħla rati ta’ tkabbir fil-kontinent.Ħafna mill-popolazzjoni taħdem fl-agrikoltura, prinċipalment għas-sussistenza, iżda hemm produzzjoni u ipproċessar ta' minerali dejjem tikber. It-turiżmu bħalissa huwa s-sors ewlieni ta' dħul tal-pajjiż, u mill-2008 il-minjieri qabeż il-kafè u t-te bħala s-sors ewlieni ta' prodotti għall-esportazzjoni.
Għalkemm għadu mfakkar sal-lum għall-gwerer imdemmi li qerduha fl-aħħar tas-seklu li għadda, u partikolarment għall-ġenoċidju li seħħ fl-1994, li fih l-imwiet qabżu l-miljun ruħ, ir-Rwanda hija, għoxrin sena wara, l-iktar pajjiż sigur fuq il-kontinent u l-ħames madwar id-dinja, skont ir-rapport Gallup tal-2015, li jkejjel is-sentiment tas-sigurtà taċ-ċittadini; Skont rapport tal-2017 mill-Forum Ekonomiku Dinji, huwa wkoll l-aktar sikur fil-kontinent u d-disa' fid-dinja.Min-naħa l-oħra, l-indiċi tal-paċi globali, li jinkludi fatturi bħal-livell ta' militarizzazzjoni jew relazzjonijiet barranin, ipoġġi Ir-Rwanda fit-88 post fid-dinja fl-2023, bl-agħar ċifra fl-2018 tkun il-proporzjon tal-popolazzjoni fil-ħabs, għadha għolja ħafna wara l-proċessi għall-ġenoċidju.
Ir-Rwanda żviluppat uħud mill-aktar politiki favur in-nisa fid-dinja. Il-Kostituzzjoni tar-Rwanda talbet li n-nisa jkollhom tletin fil-mija tal-karigi eletti. Fl-2019, b’disgħa u erbgħin mara fil-Parlament, il-persentaġġ jitla' għal wieħed u sittin fil-mija: l-ogħla fid-dinja. Erbgħa mis-seba' siġġijiet fil-qorti suprema huma miżmuma minn nisa.
Fruntieri totali tar-Rwanda: 930 km, pajjiżi tal-fruntiera (4): Burundi 315 km; Repubblika Demokratika tal-Kongo 221 km; Tanżanija 222 km; Uganda 172 km.
Fil-bidu, it-territorju tar-Rwanda kien abitat minn pigmeji ta' oriġini Twa, li kienu speċjalment iddedikati għall-kaċċa. Fis-seklu 11, huma rċevew il-Hutus, li ssetiljaw b’mod sedentarju u għexu magħhom fil-paċi. Fis-seklu 14, bdiewa Tutsi waslu fl-inħawi u saru parti minn soċjetà magħmula minn Twas u Hutus. Fis-seklu 16 it-Tutsis bdew kampanja militari kontra l-Hutus u saru sidien tal-maġġoranza Hutu f'xi ħaġa bħal soċjetà ta' Mulej feudali b're, mwami. Fl-aħħar tas-seklu 19, il-Ġermaniżi rebħu l-pajjiż. Wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, il-Lega tan-Nazzjonijiet għaddiet it-territorju lill-Belġjani u wara t-Tieni Gwerra Dinjija, in-NU bl-għajnuna Belġjana kienet tasal biex tiddomina t-territorju. Il-Belġjani saħħew id-differenzi tal-klassi billi identifikaw Tutsi b’inqas minn għaxar baqar bħala Hutu u konsegwentement imponu xogħol sfurzat fuqu. Sal-1950 l-edukazzjoni kienet disponibbli biss għat-Tutsi.
Ir-Re Mutara III Rudahigwa, li kien ħakem għal kważi tliet deċennji, miet fl-1959 u t-Tutsi kisbu l-poter. Dan ikkontribwixxa għal sensiela ta' ribelljonijiet Hutu li jitolbu drittijiet ugwali, li fihom mietu għexieren ta' eluf ta' Tutsi. Fl-1961, bl-appoġġ tas-settlers Belġjani, il-maġġoranza Hutu ħadet il-kontroll tal-gvern, abolit il-monarkija Tutsi u ddikjarat ir-Repubblika tar-Rwanda.
L-indipendenza tar-Rwanda ma ġietx rikonoxxuta internazzjonalment qabel l-1 ta' Lulju, 1962, meta r-Rwanda u l-ġar tagħha Burundi kisbu formalment l-indipendenza tagħhom.
Aktar minn nofs it-Tutsis tar-Rwanda ħarbu mill-pajjiż bejn l-1959 u l-1964. Il-Ġeneral Juvénal Habyarimana, Hutu etniku, ħataf il-poter f'kolp ta' stat fl-1973 fost perjodu ieħor ta' kunflitt etniku. Habyarimana irnexxielu jirbaħ fil-gwerra ċivili u baqa’ bħala president; Sal-1978 huwa ppromulga kostituzzjoni ġdida.
Habyarimana kellu kontroll assolut fuq il-pajjiż. Minbarra li kien president tal-pajjiż, mexxa l-partit politiku eġemoniku u kien il-kap suprem tal-forzi armati. Grazzi għal dan il-kontroll reġa’ ġie elett fl-1983 u fl-1988.
F'Ottubru 1990 Rwandani eżiljati, avversarji tar-reġim Habyarimana, organizzati fil-Front Patrijottiku Rwandan (RPF) u l-parti armata tiegħu, l-Armata Patrijottika Rwanda (APR, Armée Patriotique Rwandaise), invadew il-pajjiż bl-appoġġ tal-Uganda, u bdew gwerra biex iwaqqa’ r-reġim. Habyarimana kien flessibbli u beda serje ta’ riformi politiċi li wasslu għall-abbozzar ta’ kostituzzjoni ġdida fl-1991.
Iżda mill-1991, ir-reġim Habyarimana kien żied ir-repressjoni tal-popolazzjoni fi gwerra ta’ intensità baxxa biex itemm l-oppożizzjoni tat-Tutsi, billi uża r-razziżmu bħala assi, u jinstiga u jgħatti massakri massivi tal-popolazzjonijiet imsemmija.
Il-qtil twettqu minn gruppi paramilitari (l-aktar l-Interahamwe u l-Impuzamugambi, gruppi oriġinarjament organizzati fis-settur taż-żgħażagħ tal-partiti politiċi Hutu). Il-paramilitari Hutu kienu jgħoddu aktar minn 30,000, irċevew taħriġ militari mill-armata tar-Rwanda u appoġġ/kisi mir-reġim Habyarimana.
Permezz tal-istazzjon tar-radju “Radio Télévision Libre des Mille Collines”, stazzjon privat, propaganda razzista u ġenoċidali kontra t-Tutsi infirxet b’impunità. Ir-radju fir-Rwanda għandu rwol ċentrali fil-komunikazzjoni, minħabba l-iżvilupp fqir tal-gazzetti u l-penetrazzjoni baxxa tat-televiżjoni. L-istazzjon “Radio Télévision Libre des Mille Collines” fl-ipprogrammar ta’ kuljum tiegħu ħeġġeġ lill-Hutu biex jiżguraw li t-tfal Tutsi jinqatlu wkoll u biex jimlew l-oqbra mħaffra biex jidfnu t-Tutsi. Ir-radju beda wkoll kampanja kontra l-FPR u l-partiti kollha tal-oppożizzjoni.
Il-gvern ta’ Habyarimana reġa’ introduċa karti tal-identità etnika, użati mill-Belġjani fis-snin tletin. Dawn il-karti ppermettew lill-paramilitari jagħżlu faċilment il-vittmi tagħhom. Il-paramilitari ma damux ma għalqu toroq u fittxew lil kull persuna li għaddiet biex jeliminaw kwalunkwe Tutsi.
Il-Gvern ħoloq ukoll listi ta’ nies li għandhom jinqatlu, identifika partitarji tat-tranżizzjoni politika, avversarji politiċi, dawk involuti fil-moviment tad-drittijiet tal-bniedem, eċċ. Anke xi Hutu li kienu inklinati li jirriformaw ġew ikkundannati għall-mewt. Dawn il-listi kienu jinkludu l-popolazzjoni Tutsi kollha.
F'April 1992, ġie ffurmat kabinett tat-tranżizzjoni b'ħafna partiti biex jiggverna l-pajjiż. Il-miżuri meħuda wasslu għall-iffirmar ta’ ftehim ta’ paċi bejn il-Gvern Habyarimana u r-ribelli tal-RPF f’Arusha (Tanżanija), f’Awwissu 1993. Iżda l-implimentazzjoni ta’ dan il-ftehim ġiet parzjalment ittardjata mill-President Juvénal Habyarimana, li l-alleati estremisti tiegħu tal-Koalizzjoni għall- id-Difiża tar-Repubblika (CDR) ma aċċettatx it-termini.
L-attakk tas-6 ta’ April 1994 seħħ meta l-ajruplan privat ta’ Habyarimana, jet Dassault Falcon 50 (rigal mill-Prim Ministru Franċiż Jacques Chirac) inqatel minn żewġ missili hekk kif kien se jinżel fl-ajruport ta' Kigali, il-kapitali tal-pajjiż. Fil-ħabta mietu żewġ presidenti ta' etniċità Hutu u pajjiżi ġirien: Habyarimana innifsu, mir-Rwanda, u Cyprien Ntaryamira, mill-Burundi, li akkumpanjawh fil-vjaġġ. Immedjatament beda l-ġenoċidju tar-Rwanda, li jista' jitqies bħala l-aktar imdemmi fl-istorja fi proporzjon mat-tul tiegħu. F’100 jum biss (April-Lulju) saru aktar minn 800,000 qtil, l-aktar ta' nies mill-grupp Tutsi minn gruppi Hutu, u ċertu numru ta' Hutu moderati li opponew il-ġenoċidju.
It-Tutsi tal-Front Patrijottiku Rwandan iddeċidew li jerġgħu jibdew l-offensiva tagħhom, li ppermettiethom jieħdu l-kontroll tal-pajjiż kollu f'nofs Lulju. Ir-rispons internazzjonali għall-ġenoċidju kien limitat, b'potenzi ewlenin riluttanti li jsaħħu l-forza taż-żamma tal-paċi tan-NU diġà miġbura żżejjed. Meta l-RPF ħa l-poter, madwar żewġ miljun Hutu ħarbu lejn pajjiżi ġirien, partikolarment iż-Zaire, minħabba l-biża' ta' tpattija. Għal dan il-għan, Franza, il-protettur tradizzjonali tar-reġim Hutu fir-Rwanda, skjerat forzi militari li ħolqu kuritur umanitarju għal dawk li kienu qed jaħarbu mill-avvanz tat-Tutsi, li ffaċilita l-ħarba lejn il-Kongo ta' eluf ta' ġenoċidarji, inklużi bosta mill-mexxejja tagħhom. Barra minn hekk, il-Front Patrijottiku tar-Rwanda kien immexxi minn belliġerant ewlieni fl-ewwel u t-tieni gwerer tal-Kongo tar-Rwanda. Perjodu ta' rikonċiljazzjoni u ġustizzja beda bil-ħolqien tat-Tribunal Kriminali Internazzjonali għar-Rwanda (ICTR) u l-introduzzjoni mill-ġdid tal-gacaca, sistema tradizzjonali tal-qorti popolari tar-raħal.
Ekonomikament, matul is-snin 2000, il-pajjiż prospera b'mod notevoli. In-numru ta' turisti u l-indiċi tal-iżvilupp uman kibru malajr. Bejn l-2006 u l-2011 ir-rata tal-faqar naqset minn 57 għal 45 fil-mija, u r-rata tal-mortalità tat-trabi naqset minn 180 għal kull 1,000 twelid ħaj fl-2000 għal 111 għal kull 1,000 twelid ħaj fl-2009. rati fl-Afrika, sal-punt li t-tixħim huwa meqjus kważi mhux magħruf illum. Id-dħul irdoppja bejn l-1994 u l-2012, iżda l-elettriku għadu skars u għali u t-trasport intern għadu diffiċli. L-istat tad-dritt u l-isforzi biex tiġi eliminata l-burokrazija ħolqu ambjent tajjeb għan-negozju, u wassal lill-ġurnalisti biex isejħu lir-Rwanda bħala "Singapor tal-Afrika."
Ir-Rwanda hija repubblika b'ħafna partiti. Il-Kostituzzjoni tar-Rwanda hija mill-2003. Wara riformi għal din il-Kostituzzjoni, il-president jiġi elett għal perjodu ta' ħames snin u jista' jerġa' jiġi elett darba. Il-president huwa kap tal-istat u jagħżel prim ministru, li huwa kap tal-gvern.21
Is-setgħa leġiżlattiva hija tal-Parlament, li għandu żewġt ikmamar, il-Kamra tad-Deputati u s-Senat. Il-mandat tad-deputati huwa ta' ħames snin. Madwar żewġ terzi huma eletti direttament. Il-bqija tad-deputati huma eletti indirettament: tnejn jiġu eletti mill-Kunsill Nazzjonali taż-Żgħażagħ, wieħed jiġi elett mill-Federazzjoni tal-Assoċjazzjoni tal-Persuni b’Diżabilità, u s-siġġijiet li fadal huma allokati lil rappreżentanti nisa eletti mill-korpi tal-gvern lokali. Is-senaturi jiġu eletti għal terminu ta' ħames snin, li jista' jiġġedded darba. Tnax huma eletti minn korpi tal-gvern lokali, tnejn jintgħażlu minn fost professuri u riċerkaturi minn universitajiet u istituzzjonijiet ta' edukazzjoni għolja, wieħed minn universitajiet pubbliċi u wieħed minn universitajiet privati, tmienja jintgħażlu mill-president u erbgħa jintgħażlu mill-Forum tal-Politiki tal-Organizzazzjonijiet (korp regolatorju).
Wara r-rebħa militari ta' Lulju 1994, il-Front Patrijottiku Rwandan organizza koalizzjoni simili għal dik stabbilita minn Juvénal Habyarimana fl-1992, ibbażata fuq il-ftehimiet ta' Arusha. Madankollu, il-partit ta' Habyarimana kien ipprojbit.
L-organizzazzjonijiet politiċi kienu pprojbiti sal-2003.
F'Settembru ta' dik is-sena saru l-elezzjonijiet leġiżlattivi. Skont rapport tan-NU tal-2005 li jqabbel id-distribuzzjoni tas-sessi tal-parlamenti fin-nazzjonijiet sovrani, il-parlament tar-Rwanda huwa l-aktar bilanċjat. Bħalissa huwa l-Parlament bl-ogħla persentaġġ ta' nisa fid-dinja, b'61.3% tal-membri parlamentari (il-medja hija ta' 15.0%).
Ir-Rwanda hija maqsuma f'5 provinċji, li mill-1 ta' Jannar 2006 jieħdu post it-12 ta' qabel:
Ir-Rwanda huwa pajjiż intern li jinsab fl-Afrika tal-Lvant. Tmiss mal-Uganda fit-tramuntana, il-Burundi fin-nofsinhar, it-Tanżanija fil-lvant, u r-Repubblika Demokratika tal-Kongo fil-punent. Il-fruntiera mar-Repubblika Demokratika tal-Kongo hija stabbilita fil-biċċa l-kbira mill-Lag Kivu (ara r-Repubblika Demokratika tal-Kongo).
Huwa pajjiż imħatteb ħafna, b’ħafna muntanji u widien, u għalhekk huwa magħruf bħala l-pajjiż ta’ elf għoljiet. Fil-majjistral tal-pajjiż hemm il-Muntanji Virunga li jestendu mill-fruntiera mar-Repubblika Demokratika tal-Kongo mill-punent għat-tramuntana, li jmissu mal-Uganda. F'dawn il-muntanji hemm l-ogħla punt fil-pajjiż, il-Muntanja Karisimbi, vulkan b'4507 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m., minbarra muntanji vulkaniċi oħra b'aktar minn 3000 metru ta' altitudni.
Ir-Rwanda għandha klima moderata, minħabba l-altitudni tagħha, għandha temperaturi aktar baxxi milli tipiċi fil-pajjiżi ekwatorjali.Fil-muntanji, iseħħu ġlata u silġ. Kigali, fiċ-ċentru tal-pajjiż, għandha temperatura medja b'minimi bil-lejl ta' 15-16 °C u massimi ta' kuljum ta' 26-28 °C, bi ftit varjazzjoni matul is-sena.35 Madwar il-pajjiż it-temperatura tvarja ftit, f'il-punent u t-tramuntana fejn jippredominaw il-muntanji, il-klima hija aktar kiesħa milli fil-lvant li tinsab f'altitudni aktar baxxa. It-temperatura medja fiż-żona tal-Lag Kivu, f'altitudni ta' 1463 metru, hija ta' 23 grad Celsius. Hemm żewġ staġuni tax-xita fis-sena, l-ewwel jibda minn Frar sa Ġunju u t-tieni minn Settembru sa Diċembru. Dawn l-istaġuni huma separati minn żewġ staġuni niexfa, l-ewwel u l-aktar importanti tmur minn Ġunju sa Settembru, li fihom prattikament ma jkunx hemm xita. Perjodu ieħor inqas niexef idum minn Diċembru sa Frar.Il-preċipitazzjoni tvarja ġeografikament, b'aktar xita fil-punent u fil-majjistral milli fil-lvant u x-Xlokk.Ir-Rwanda hija meqjusa bħala l-kapitali dinjija tal-maltempati bir-ragħad minħabba l-intensità li biha sseħħ. staġuni tax-xita. Xita annwali medja 830 millimetru.
Il-WWF taqsam ir-Rwanda bejn tliet ekoreġjuni:
Ir-Rwanda hija pajjiż bi dħul baxx fejn 90% tal-popolazzjoni taħdem fl-agrikoltura, primarjament għas-sussistenza, flimkien ma 'ammont żgħir ta' produzzjoni minerali u pproċessar ta 'prodotti agrikoli. It-turiżmu bħalissa huwa s-sors ewlieni ta 'dħul tal-pajjiż, u mill-2008 it-tħaffir qabeż il-kafè u t-te bħala s-sors ewlieni ta' prodotti għall-esportazzjoni, filwaqt li jenfasizza l-kassiterite li minnha tiġi estratta l-landa, kif ukoll ammonti żgħar ta 'berillju.
Il-ġenoċidju tal-1994 qered il-pedament fraġli tal-ekonomija, żied il-faqar, speċjalment fost in-nisa, u temporanjament ħoloq diffikultajiet biex jattira kapital barrani. Madankollu, il-pajjiż għamel progress kbir fl-istabbilizzazzjoni u r-rijabilitazzjoni tal-ekonomija għal-livelli ta' qabel l-1994.
Mill-2006, il-pajjiż daħal f'perjodu ta' tkabbir ekonomiku qawwi, u rnexxielu jirreġistra tkabbir medju ta' 8% kull sena fis-snin ta' wara, u sar wieħed mill-ekonomiji li qed jiżviluppaw bl-aktar mgħaġġel fl-Afrika. Dan it-tkabbir ekonomiku sostnut kien akkumpanjat minn tnaqqis fil-livelli ta' faqar minn 70% fl-1994 għal 45% fl-2011. L-infrastruttura żviluppat b'rata mgħaġġla, bin-numru ta' konnessjonijiet mal-grid tal-elettriku żdied minn 91,000 fl-2006 għal 215,000 fl-2011.
L-unità monetarja tal-pajjiż hija l-frank tar-Rwanda.
Skont l-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali, immexxi mill-Organizzazzjoni Dinjija tal-Proprjetà Intellettwali, fl-2022, ir-Rwanda kklassifikat fil-105 post fl-innovazzjoni fost 132 pajjiż fid-dinja; filwaqt li fl-2023 ikklassifika fil-103 post.
Is-sistema tat-trasport fir-Rwanda hija primarjament iċċentrata madwar in-netwerk tat-toroq, b'toroq pavimentati mibnija minn ħaddiema Ċiniżi bejn il-kapitali, Kigali, u ħafna bliet oħra fil-pajjiż. Ir-Rwanda hija marbuta wkoll bit-triq ma' pajjiżi oħra fl-Afrika, li permezz tagħhom isiru ħafna mill-importazzjonijiet u l-esportazzjonijiet tal-pajjiż. Għandu ajruport internazzjonali f'Kigali, li jservi linja nazzjonali waħda u bosta linji internazzjonali, u għandu wkoll trasport limitat bl-ilma bejn portijiet fuq il-Lag Kivu. Saru investimenti kbar fl-infrastruttura tat-trasport mill-ġenoċidju tal-1994, bl-għajnuna mill-Unjoni Ewropea, iċ-Ċina, il-Ġappun u oħrajn.
Il-forma ewlenija ta' trasport pubbliku fil-pajjiż hija l-karozzi tal-linja, b'rotot espressi li jgħaqqdu l-ibliet ewlenin u s-servizzi lokali li jservu l-biċċa l-kbira tal-bliet tul it-toroq ewlenin tal-pajjiż. Is-servizzi tal-karozzi tal-linja huma disponibbli għal diversi destinazzjonijiet fil-pajjiżi ġirien. Fl-2006, iċ-Ċiniżi pproponew li jiffinanzjaw studju għall-bini ta' ferrovija li tgħaqqad Bujumbura fil-Burundi, Kigali fir-Rwanda u Isaka fit-Tanżanija.
Id-densità tal-popolazzjoni tar-Rwanda, anke wara l-ġenoċidju, hija fost l-ogħla fl-Afrika Sub-Saħarjana, b'482 abitant/km² u popolazzjoni totali ta' 12,301,393 skont l-istimi tal-Bank Dinji għall-2018.
Il-popolazzjoni indiġena tikkonsisti fi tliet gruppi etniċi. Il-Hutus, li huma l-maġġoranza (85%), huma bdiewa ta' oriġini Bantu. It-Tutsis (14%) huma raħħala li waslu fir-reġjun fis-seklu 15. Sal-1959 kienu l-kasta dominanti ta’ sistema feudali. Il-Batwa (Pigmeji) (1%) huma maħsuba li huma dak li jibqa 'mill-ewwel abitanti tar-reġjun. Ħafna Rwandani emigraw lejn pajjiżi oħra biex ifittxu kundizzjonijiet ta’ għajxien aħjar, speċjalment wara l-gwerra. Franza u l-ex metropoli, il-Belġju, huma ż-żewġ destinazzjonijiet ewlenin għar-Rwandani barra l-pajjiż.
Aktar minn nofs il-popolazzjoni hija litterata, għalkemm mhux aktar minn 5% rċevew edukazzjoni sekondarja. Matul l-1994-95, reġgħu nfetħu ħafna mill-iskejjel primarji u aktar minn nofs l-iskejjel sekondarji. L-università nazzjonali f'Butare, li taqdi aktar minn 7,000 student, reġgħet infetħet f'April 1995. Il-bini mill-ġdid tas-sistema edukattiva jibqa' prijorità tal-gvern tar-Rwanda.
Id-distribuzzjoni tat-twemmin reliġjuż fir-Rwanda fl-2001 kienu 56.5% Kattoliċi, 26% Protestanti, 11.1% Avventisti, 4.6% Musulmani, 0.1% indiġeni u 1.7% mingħajr reliġjon.
Ir-Rwanda hija uffiċjalment pajjiż trilingwi. Kinyarwanda, Ingliż u Franċiż huma bħalissa l-lingwi uffiċjali. Kinyarwanda huwa l-lingwa tal-gvern u l-Ingliż huwa l-mezz primarju tal-edukazzjoni. Is-Swahili, il-lingwa franca tal-Afrika tal-Lvant, li hija mitkellma wkoll fir-Rwanda rurali, tista' ssir ir-raba' lingwa uffiċjali; Fi Frar 2017, il-Parlament approva liġi f'dan ir-rigward, li għad trid tiġi approvata mis-Senat u approvata mill-President.
Il-gvern tar-Rwanda joffri edukazzjoni b'xejn fl-iskejjel għal disa' snin, sitta tal-primarja u tlieta tas-sekondarja. Il-President Paul Kagame ħabbar waqt il-kampanja elettorali tiegħu fl-2010 li kellu l-ħsieb li jespandi l-edukazzjoni b'xejn biex ikopri wkoll l-aħħar tliet snin tas-sekondarja skola.Ħafna tfal foqra ma jattendux il-klassijiet ghax iridu jixtru l-uniformijiet u l-provvisti tal-iskola.Fil-pajjiz hemm hafna skejjel privati, uhud minnhom immexxija mill-knisja. Mill-1994 sal-2009 l-edukazzjoni sekondarja kienet offruta bl-Ingliż jew bil-Franċiż, iżda minħabba r-rabtiet li qed jiżdiedu mal-Komunità tal-Afrika tal-Lvant u l-Commonwealth issa jintuża biss l-Ingliż. , li kienu 58% fl-1991 u 38% fl-1978.
Il-kwalità tal-kura medika fir-Rwanda storikament kienet baxxa ħafna, kemm qabel kif ukoll immedjatament wara l-ġenoċidju tal-1994. Fl-1998, aktar minn wieħed minn kull ħamest itfal mietu qabel il-ħames snin tagħhom, ħafna drabi mill-malarja.
Il-President Kagame għamel il-kura tas-saħħa waħda mill-prijoritajiet tal-programm ta' żvilupp "Viżjoni 2020", u żied l-infiq tal-kura tas-saħħa għal 6.5% tal-prodott gross domestiku tal-pajjiż fl-2013, meta mqabbel ma' 1.9% fl-1996. Il-gvern iddeċentralizza l-finanzjament u l-ġestjoni tas-saħħa kura lill-komunitajiet lokali, permezz ta' sistema ta' fornituri ta' assigurazzjoni tas-saħħa msejħa mutuelles de santé. Mutuelles ġew implimentati bħala pilota fl-1999 u saru disponibbli nazzjonalment f'nofs is-snin 2000, bl-għajnuna ta' sħab internazzjonali għall-iżvilupp.Primjums għall-iskema inizjalment kienu $2 fis-sena; Mill-2011 'l hawn, ir-rata varjat fuq skala li tiżżerżaq, b'xejn għall-ifqar u massimi primjums jitla' għal $8 għal kull adult. Mill-2014, aktar minn 90% tal-popolazzjoni kienet koperta mis-servizz pubbliku.
Il-gvern stabbilixxa wkoll istituti ta' taħriġ, inkluż l-Istitut tas-Saħħa ta' Kigali (KHI), imwaqqaf fl-1997 u issa parti mill-Università tar-Rwanda. Fl-2005, il-President Kagame nieda wkoll programm magħruf bħala l-Inizjattiva Presidenzjali tal-Malarja.Din l-inizjattiva kellha l-għan li tressaq l-aktar materjali meħtieġa għall-prevenzjoni tal-malarja fl-aktar żoni rurali tar-Rwanda, bħal xbieki tan-nemus u mediċini.
F'dawn l-aħħar snin, ir-Rwanda rat titjib f'diversi indikaturi ewlenin tas-saħħa. Bejn l-2005 u l-2013, l-istennija tal-ħajja żdiedet minn 55.2 għal 64.0 snin, il-mortalità tat-trabi naqset minn 106.4 għal 52.0 għal kull 1,000 twelid ħaj u l-inċidenza tat-tuberkulożi naqset minn 101 għal 69 għal kull 100,000 abitant. Il-progress tal-pajjiż fil-qasam tas-saħħa ġie enfasizzat mill-midja u organizzazzjonijiet tal-karità internazzjonali. L-Atlantiku ddedika artiklu għal "L-irkupru storiku tas-saħħa tar-Rwanda." Partners In Health iddeskriva l-avvanzi tas-saħħa bħala "fost l-aktar radikali li rat id-dinja f'dawn l-aħħar ħamsin sena."
Minkejja dan it-titjib, il-profil tas-saħħa tal-pajjiż għadu ddominat minn mard li jittieħed, u l-Aġenzija tal-Istati Uniti għall-Iżvilupp Internazzjonali ddeskriviet "sfidi sinifikanti tas-saħħa", inkluża r-rata tal-mortalità materna, li tikkwalifika bħala "għoli b'mod mhux aċċettabbli", kif ukoll il-kontinwazzjoni. Epidemija tal-HIV/AIDS. Skont iċ-Ċentri tal-Istati Uniti għall-Kontroll u l-Prevenzjoni tal-Mard, il-vjaġġaturi lejn ir-Rwanda huma rrakkomandati li jieħdu mediċini preventivi kontra l-malarja u Aċċerta ruħek li tkun aġġornat dwar it-tilqim.
Ir-Rwanda tiffaċċja wkoll nuqqas ta' professjonisti mediċi, b’0.84 tobba, infermiera u qwiebel biss għal kull 1,000 resident. Il-Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti (UNDP) qed jimmonitorja l-progress tal-pajjiż lejn l-Għanijiet ta' Żvilupp tal-Millenju 4-6, li għandhom x'jaqsmu mal-kura tas-saħħa. Rapport tal-UNDP f'nofs l-2015 innota li l-pajjiż ma kienx fit-triq it-tajba biex jilħaq il-mira 4 dwar il-mortalità tat-tfal, minkejja li naqset b'mod drammatiku; il-pajjiż qed “jagħmel progress tajjeb” lejn il-mira 5, li hija li jnaqqas ir-rata tal-mortalità materna b'tliet kwarti, filwaqt li l-għan 6 għadu ma ntlaħaqx, peress li l-prevalenza tal-HIV ma bdietx tonqos.
Ir-Rwanda pparteċipat fi: ir-Rwanda fil-Logħob Olimpiku, it-tim nazzjonali tal-futbol tar-Rwanda, l-Ewwel Diviżjoni tar-Rwanda, il-Kampjonat tan-Nazzjonijiet Afrikani tal-2016 u t-Tour tar-Rwanda.
Motto: Ubumwe, Umurimo, Gukunda Igihugu (kiñarwanda: "Għaqda, Xogħol, Patrijottiżmu"); Innu: Rwanda Nziza (f'Kiñarwanda: "Rwanda sabiħa"); Il-belt kapitali u l-aktar popolata: Kigali (1°57′13″S 30°03′38″E); Lingwi uffiċjali Kinyarwanda, Franċiż, Ingliż, Swaħili; Gentilicio: Rwandan, -esa; Forma ta' Gvern: Repubblika Presidenzjali; President: Paul Kagame; Prim Ministru: Édouard Ngirente; Korp Leġiżlattiv: Parlament tar-Rwanda; Imwaqqfa: Renju tar-Rwanda (1081), dominion Ġermaniż (1890), Rwanda-Burundi (1916), Indipendenza tal-Belġju: 1 ta’ Lulju, 19625; Żona (148 pożizzjoni): 26,338 km²M Ilma (%): 5.3%; Fruntieri: 930 km; L-Ogħla Punt: Mount Karisimbi; Popolazzjoni (76 pożizzjoni) Stima (2023): 14,482,0003 abitant, Densità: 549.93 abitant/km²; PGD (PPP) (139 pożizzjoni) (2023): Tkabbir $42,346 miljun, Per capita: Tkabbir $3.1367; PGD (nominali) (129 post) (2023): Tkabbir $13,927 miljun, Per capita: Tkabbir $1.0317; HDI (2021): Tkabbir 0.5348 (165th) - Baxx; Munita: Franc Rwandan ($, RWF); Żona tal-Ħin UTC+29; Kodiċi: ISO 646/RWA/RW; Dominju tal-Internet: .rw; Prefiss tat-telefon: +250; Prefiss tar-Radju: 9XA-9XZ; Kodiċi IOC: RWA; Sħubija: NU, UA, Francophonie, Commonwealth, COMESA.
Ir-Rwanda huwa pajjiż intern li jinsab fl-Afrika tal-Lvant. Tmiss mal-Uganda fit-tramuntana, mat-Tanżanija fin-nofsinhar u l-lvant, u mar-Repubblika Demokratika tal-Kongo fil-punent. Il-fruntiera mar-Repubblika Demokratika tal-Kongo hija stabbilita fil-biċċa l-kbira mill-Lag Kivu (ara r-Repubblika Demokratika tal-Kongo). Huwa pajjiż imħatteb ħafna, b’ħafna tlugħ u nżul, u għalhekk huwa magħruf bħala l-pajjiż ta' elf għoljiet.
Kontinent: l-Afrika; Reġjun: Afrika tal-Lvant; Żona: 26,338 km²; L-aktar punt baxx 950 m: Xmara Ruzizi; L-ogħla punt: 4,507 m (Mount Karisimbi); Fruntieri territorjali Internazzjonali: 893 km: Burundi: 290 km, Repubblika Demokratika tal-Kongo: 217 km, Tanżanija: 217 km, Uganda: 169 km.
Il-qasma bejn il-Kongo u n-Nil bejn il-baċiri tax-xmara Nil u l-Kongo tgħaddi minn tramuntana għal nofsinhar permezz tar-Rwanda, bi 80 fil-mija tal-pajjiż jiskula fin-Nil u 20 fil-mija fil-Kongo permezz tax-Xmara Ruzizi.1
Il-muntanji jiddominaw ir-Rwanda ċentrali u tal-punent. Dawn il-muntanji huma parti mill-Albertine Rift, il-fergħa tal-punent tar-rift tal-Afrika tal-Lvant li tinkludi partijiet mill-Uganda, ir-Repubblika Demokratika tal-Kongo (DRC), ir-Rwanda, il-Burundi u t-Tanżanija u testendi mit-tarf tat-tramuntana tal-Lag Albert sat-tarf tan-nofsinhar tal-Lag Tanganyika. Din il-firxa tal-muntanji tgħaddi mir-Rwanda mit-tramuntana għan-nofsinhar tul il-fruntiera tal-punent.
Fergħa tal-Muntanji Albertine hija ffurmata mill-Muntanji Virunga, katina ta' tmien vulkani fuq il-fruntiera bejn ir-Rwanda, ir-Repubblika Demokratika tal-Kongo u l-Uganda. L-ogħla vulkan jinsab fuq il-fruntiera bejn ir-RDK u r-Rwanda, huwa l-Muntanja Karisimbi, għoli 4,507 m, fil-majjistral.
Il-biċċa l-kbira tal-fruntiera tal-punent tar-Rwanda tgħaddi mill-Lag Kivu, li jokkupa l-qiegħ tal-Albertine Rift. Għandu fond ta 480 m u huwa wieħed mill-aktar fondi fid-dinja.2
Is-sezzjoni tal-punent tar-Rwanda għandha elevazzjoni bejn 1,500 u 2,500 m, miksija f'ġungla li tikkorrispondi għall-ekoreġjun tal-foresti montani tal-Albertine Fault. Iċ-ċentru tal-pajjiż huwa prinċipalment għoljiet fit-tond, filwaqt li t-tarf tal-lvant jikkonsisti minn savanna, pjanuri u artijiet mistagħdra.
Fit-tramuntana tal-pajjiż hemm il-lagi Burera u Ruhondo; fin-nofsinhar il-lagi Rweru u Cyohoha; fiċ-ċentru, l-għadajjar Muhazi u Mugesera, u lejn il-lvant, katina ta' lagi f'żona swampy, li fosthom tispikka l-Lag Ihema, u li huma parti mill-park nazzjonali ta' Kagera.
L-itwal xmara fil-pajjiż hija x-Xmara Nyabarongo, li titla’ fil-Lbiċ, fil-foresta ta' Nyungwe, tgħaddi lejn it-tramuntana taħt l-isem ta' Mwongo u tirċievi isimha billi tingħaqad max-Xmara Mbirurume, imbagħad tgħaddi lejn in-nofsinhar, tirċievi x-Xmara Akanyaru u tkompli Il-Lag Rweru, fuq il-fruntiera mal-Burundi, li minnu jitlaq taħt l-isem ta' Kagera. Dan jimxi lejn it-Tramuntana u jifforma l-fruntiera tal-Lvant mat-Tanżanija.
Il-Baċir ta’ Akagera għandu elevazzjoni ġenerali ta’ 1200-1600 m s.l.m. n. m., iżda tista 'titla' 'l fuq minn 2500 m s. n. m. lejn il-punent b'qċaċet li jilħqu l-4500 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m. Ix-xita hija inqas minn 1000 mm/a fil-biċċa l-kbira tan-nofs tal-lvant tal-baċin, iżda titla’ għal aktar minn 1800 mm/a fil-punent, fejn il-biċċa l-kbira tat-tnixxija hija ġġenerata.5
Il-biċċa l-kbira tal-baċir tkabbar b'mod intensiv, li rriżulta f'erożjoni u tagħbija tas-sediment tax-xmajjar minn żoni ta' xita għolja. It-tributarji ta' fuq huma ġeneralment weqfin iżda jinkludu partijiet aktar ċatti fejn iffurmaw is-swamps. Il-korsa tan-nofs tax-xmara u t-tributarji tagħha 'l fuq mill-Rusumo Falls hija estremament ikkumplikata, din il-firxa tirrifletti d-deformazzjoni reġjonali u t-treġġigħ lura tad-drenaġġ, b'xi tributarji jżommu d-dehra li joħorġu fix-Xmara Kongo. Diversi widien tal-ġenb jidħlu fix-xmara bil-korsijiet tagħhom mimlija tajn jew swamps. Bejn Kigali u Rusumo Falls, l-inklinazzjoni tonqos minn madwar 0.3 m/km għal 0.05 m/km u l-wied jimtela bil-papyrus swamps sa 15-il km wiesgħa.
L-iskariku medju tax-Xmara Akagera huwa stmat għal 256 m³/s bi fluss minimu, fl-istaġun xott, ta' 85 m³/s. Ejja ngħidu li x-Xmara Akagera hija t-tributarju ewlieni tal-Lag Victoria. Għandu dan it-titlu għaliex huwa meqjus bħala s-sors tan-Nil. Il-kontribuzzjoni tax-Xmara Akagera għall-Lag Victoria hija 262 m³/s.
Ix-xmajjar ewlenin tal-baċin tan-Nil fir-Rwanda huma: Mwogo, Rukarara, Mukungwa, Base, Nyabarongo u Akanyaru, li minnhom l-ilma jitbattal mill-Nyabarongo li jsir Akagera fl-iżbokk tal-Lag Rweru.
L-iskariki li jgħaddu fi tranżitu mill-istazzjonijiet idroloġiċi ewlenin huma bħala medja bħala:
Ix-xmajjar ewlenin tal-baċin tal-Kongo huma: Sebeya, Koko, Ruhwa, Rubyiro u Rusizi. L-iskariku medju ta 'kull wieħed huwa stmat għal 48 m³/s bi fluss baxx ta' 7 m³/s.
Ir-Rwanda, eżatt fin-Nofsinhar ta' l-ekwatur, hija l-art ta' elf għoljiet. Minħabba l-altitudni, għandha klima pjaċevoli, b'iljieli friski, peress li l-biċċa l-kbira tal-pajjiż jinsab f'altitudni ta 'madwar 1,500 m. Fir-reġjun tax-Xmara Ruzizi biss, fuq il-fruntiera mar-Repubblika Demokratika tal-Kongo, l-altitudni tinżel għal 1,000 m u s-sħana hija intensa, b’temperaturi massimi sa 35.oC.
Il-preċipitazzjoni tvarja bejn 1,000 u 1,400 mm skont iż-żona, bi staġun niexef bejn Ġunju u Awwissu, u staġun aktar tax-xita minn Settembru sa Mejju, b'żewġ massimi matul il-mogħdija tax-xemx minn ġol-zenith tal-pajjiż, minn Marzu sa Mejju u minn Settembru sa Novembru. Is-sema ġeneralment ikun imsaħħab, u x-xita sseħħ permezz ta' ħalbiet tax-xita jew maltempati.
F'Kigali, il-kapitali, fiċ-ċentru tal-pajjiż, 950-1,000 mm jaqgħu kull sena f'130 jum, b'10 mm u jum wieħed ta 'xita f'Lulju, u 18-il jum ta' xita u 155 mm f'April. It-temperaturi jvarjaw bejn 16.oC u 27.oC s-sena kollha, bi ftit aktar sħan f'Awwissu u Settembru.
Fin-nofsinhar tagħmel xita ftit aktar; f'Cyangugu, fuq ix-xatt tan-Nofsinhar tal-Lag Kivu, jaqgħu 1,320-1,400 mm f'180 jum. Bejn Ġunju u Awwissu jinżlu inqas minn 100 mm biss, u t-temperaturi jvarjaw bejn 14.oC u 26.oC is-sena kollha.
Fiż-żona tal-Park Nazzjonali tal-Vulkani, is-sħab ġeneralment ikopru l-muntanji 'l fuq minn 3000 m, huwa aktar kiesaħ, jista' saħansitra jiffriża, u l-foresta tinbidel b'arbuxxelli. Ix-xita s-sena kollha.
Hemm tliet żoni protetti fir-Rwanda deżinjati bħala parks nazzjonali, ġestiti mill-Bord tal-Iżvilupp tar-Rwanda, li huwa responsabbli għall-manutenzjoni u l-infrastruttura tat-turiżmu.