Karayan Pansipit | |
---|---|
Ti Karayan Pansipit iti sirok ti rangtay Lemery | |
![]() Ladawan ti satelite iti Danaw Taal (kanawan) ken Luek Balayan iti kanigid ti retrato a mangisilpo ti Karayan Pansipit kadagiti dua a bagi ti danum | |
Sabangan ti Karayan Pansipit | |
Lokasion | |
Pagilian | Filipinas |
Rehion | Calabarzon |
Probinsia | Batangas |
Siudad/ili | |
Pisikal a pakaidumdumaan | |
Taudan | Danaw Taal |
- lokasion | Batangas |
- nagsasabtan | 13°55′51.1″N 120°56′59.2″E / 13.930861°N 120.949778°E |
- kangato | 5 m (16 ft) |
Sabangan | Luek Balayan |
- lokasion | Batangas |
- nagsasabtan | 13°52′16.1″N 120°54′50.5″E / 13.871139°N 120.914028°ENagsasabtan: 13°52′16.1″N 120°54′50.5″E / 13.871139°N 120.914028°E |
- kangato | 0 m (0 ft) |
Kaatiddog | 9 km (5.6 mi) |
Panagayus | |
- lokasion | Luek Balayan |
Ti Karayan Pansipit ket ti ababa a karayan a mabirukan iti probinsia ti Batangas iti Filipinas. Ti karayan ket ti kaikaisuna a rummuaran a pagayusan ti Danaw Taal, nga agatian iti Luek Balayan.[1] Saklawen ti karayan ti agarup a 9 kilometro (5.6 mi) ken lumabas kadagiti ili ti Agoncillo, Lemery, San Nicolas ken Taal ken agserbi a kas pagbaetan a pagbeddengan dagiti komunidad.[2] Addaan daytoy iti akikid unay a sumrekan manipud iti Danaw Taal.
Sakbay dagiti panagbettak ti Bulkan Taal iti maika-18 a siglo, ti Pansipit ket maysa idi a malayag a kanal a mangisilpo iti Danaw Taal iti Luek Balayan. Dagiti aglaylayag a barko ken dagiti Insik a junko ket nawayada a sumsumrek iti Danaw Taal tapno agsbisita iti ili ti Taal ken dagiti sabali a sentro ti populasion iti kadagiti igidna.[3] Naapgad idi ti danum ti danaw.[4] Idi 1754, kalpasan ti panagtalna ti kakaruan a panagbettak ti Bulkan Taal, nalappedan ti sabangan ti karayan babaen ti bulkaniko a materiales, ken kanungpalan a nangipangato ti agpang ti karayan.[5] Kanungpalan a nabukel ti ak-akikid a Karayan Pansipit manipud iti tuon ti ejecta manipud iti bulkan ken napartuat ti baro a kurso. Ti agdama a taudan ti danum ti karayan iti danaw ket mabalin a 1⁄2 kilometro (0.31 mi) iti amianan ti dati a sumrekan ati baro a kanal ket tumipon iti daan a kanal iti agarup a 1 aginggana iti 2 kilometro (0.62 iti 1.24 mi) iti baba ti ginget ti karayan.[3] Ti panagbaliw iti kangato ti danaw ket nangigawid nga agayus ti danum ti baybay iti danaw isu a nangbaliw daytoy iti nasadiwa a danum, nagbaliw dagiti biag iti danumna ken nakaampon iti panagbiag iti nasadiwa a danum.
Gapu ta ti karayan ket ti kaikaisuna a rummuaran a pagayusan, makibinningay ti Pansipit kadagiti adu a naisangayan a biota a mabirukan iti danaw. Ti maysa a naisangayan a sagat, ti populasionti nasadiwa a danum iti danaw iti jack Caranx ignobilis, ket ammo nga agaramid iti tinawen a panagakar babaen ti karayan. Kadawyan nga ammo a kas "giant trevally" iti Ingles ken lokal a kas maliputo, daytoy a populasion naipangpangruna a nadayeg para iti panagnaed kadagiti nasadiwa a danum ti karayan gapu ta ti sebbangan ket kadawyan a mainaig kadagiti raw-ang ti korales.[6] Iti maysa a panawen, ad-adu ngem dagiti 80 a nadumaduma a sebbangan ti ikan ti mabirukan nga agnaed kadagiti danum ti karayan, no kas maysa a pagakaran a kanal wenno kas maysa a permanente a pagnaedan. Daytoy ket mangiraman kadagiti naungaw itan a Carcharhinus leucas ti Danaw Taal.[7][8]
Kas ti kaikaisuna a rummuaran ti danum iti nangruna iti komersio a danaw, ti Pansipit ket addaan iti nabaknang a pakasaritaan ti panangimaton ken regulasion kadagiti akuatiko a rekursona. Idi 1941, naiparit ti panagkalap iti karayan ken dagiti kabangibangna a danum nga addaan iti maysa a 5 lima tawen a narikpan a panawen babaen ti dati a Mankomunidad ti Filipinas.[9] Idi las-ud ti Panangsakup ti Hapon iti Filipinas iti Sangalubongan a Gubat II, naiyabang dagiti eksklusibo a karbengan iti karayan para kadagiti panggep iti akuakultura ken ni Santiago Banaag. Iti dayta a panawen, maysa laeng a koral ti ikan ti ipalubos ti kontrata, ken ti estruktura ket mangabbong laeng aginggana iti dua a pagkatlo iti kaakaba ti karayan, a mangibati dagiti natidda a pagkatlo para iti "nawaya nabigasion ken panagakar dagiti ikan". Kalpasan ti gubat, naibabawi ti abang idi 1949 ken dagiti karbengan ti panagkalap ket naipasubli kadagiti ili ti Taal ken Lemery.[10]
Manipud idin, ti pannakaipatakder dagiti tangkal ti ikan ket napauten dagitoy a problema para iti masna nga ekolohia ti karayan. Dagiti tangkal ti ikan, ket masansan a sumakupda iti kaakaba iti intero a karayan, ken pisikal a manglapped dagiti masna a pagakaran a dalan dagiti sebbangan ti ikan nga umal-alis iti baetan ti danaw ken ti baybay. Ti kaadda dagiti natarikayo nga estruktura ket manglapped pay ken mangriro dagiti masna nga anod ti karayan, a mangpabuntog ti ayus ti danum ken agpartuat kadagiti di agayus a parte iti karayan.[2] Babaen idi 2002, ti kaadu dagiti 623 a tangkal ti ikan ket inrehistro babaen ti maysa a grupo ti senso.[11] Kadagiti napalabas a panawen, dagiti nadumaduma nga alagaden ket nangpadasen a mangpabassit ti umad-adu a bilang dagiti di legado a tangkal ti ikan iti karayan. Idi 1996, dagiti tangkal ti ikan ken dagiti dadduma nga elemento ti akuakultura iti karayan (ken ti kabangibang a danaw) ket naibalinda maikkat babaen ti maysa nga opisial nga ehekutibo a bilin. Dagiti sumagmamano a rason a nadakamat ket nangibagbaga iti panagrugit iti karayan a pinataud babaen ti maiyan-anud a rugit manipud kadagiti kulongan ti ikan. Dagiti estruktura ket naibagbagada pay a pisikal a manglapped ti patneng nga ikan nga umak-akar iti ngato ken baba ti karayan.[12] Nadatonan ti karayan iti kasasaad a nasalakniban a lugar iti pannakaiyalagad ti National Integrated Protected Areas System (NIPAS) Act idi 1996.[2] Ti sabali pay a panangipadas a panagdalus iti karayan ket naaramid idi 2002. Ti maysa a rekord dagiti 623 a tangkal ti nasatsat iti daytoy a las-ud ti ganetget. Kalpasan ti maysa a dekada, idi 2007, nabirukan nga adu dagiti nabangon manen a tangkal iti amin a paset ti kaatiddog ti karayan.[13] Daytoy ti nangirugian ti kaudian a panagdalus iti karayan iti tengnga idi 2008 babaen ti maysa nga espesial a grupo a naidutok para iti daytoy nga obra. Naikkat dagiti dagup a 96 a di legado a tangkal ti ikan idi Hunio 2008, ti bilang ket bimmassiten manipud iti dagup iti napalabas a tawen iti ad-adu ngem a 150 a tangkal. Manipud idi Hulio 2008, awanaen dagiti nabati a kulongan ti ikan iti kaunegan dagiti danum ti karayan.[11][14]
Dagiti midia a mainaig iti Karayan Pansipit iti Wikimedia Commons