Ti Atomiko a kadagsen (simbolo: Ar) ket maysa nga awan rukod a maipapan ti bagi a kaadu, ti pannakaibagi iti natimbeng a masa dagiti atomo iti maysa elemento (manipud ti naited a nagtaudan) iti 1/12 iti masa iti maysa nga atomo iti karbon-12 (naamammoan a ti naikaykaysa a paset ti atomiko a masa).[1][2] Ti termino ket naususar, nga awan ti sabali pay a saguday, ti mangitudo ti pagalagadan kadagiti atomiko a kadagsen a naipablaak kadagiti kadawyan a baetan babaen ti Internasional a Kappon iti Puro ken Naipakat a Kimika (IUPAC)[3][4] ken daytoy ket naipanggepen a maipakat kadagiti kadawyan a materiales ti laboratorio. Dagitoy a pagalagadan nga atomiko a kadagsen ket maimalditda manen kadagiti nadumaduma a liblibros, dagiti komersial a katologo, dagiti karta ken dadduma pay, ken iti tabla dita baba.
Ti termino a "minaig nga atomiko a masa" (iti elemento) ket mabalin pay nga usaren amangilawlawag ti maipapan ti bagia a kaadu, ken kapadpadana daytoy. Ti agtultuloy a panag-usar ti termino nga "atomiko a kadagsen" ket nakaawis kadagiti adu a kontrabersio manipudidi panawen a 1960[5] (kitaen dita baba).
Dagiti atomiko a kadagsen, a saan a kasla dagiti atomiko a masa (dagiti masa dagiti agmaymaysa nga atomo, saan nga iyallilaw iti minaig atomiko a masa), ket saan dagitoy a maipappan ti bagi nga agtultuloy, ngem dagitoy ket agdumaduma manipud kadagiti pagtuladan dagiti elemento a dagitoy ket saan a mononuklidik nga elemento. Daytoy ket gapu dagiti sabsabali nga isotopiko a panakaiwarwaras dagiti nadumaduma a pagtuladan dagiti saan a mononuklidik. Nupay kasta, dagiti pay elemento a masna nga agbukbukel dagiti dua wenno adadu pay a even for elements naturally consisting of two or more nukleido, dagiti atomiko a kadagsen umanayen nga agtultuloy kadagiti "kadawyan" a pagtuladan (dagiti naala kadagiti nagpalikmutan nga awan dagiti naipangpangruna a proseso) a dagitoy ket kamasapulan ti kapangrunaanda iti kimika.
Ti IUPAC a panagilawlawag[1] iti atomiko a kadagsen ket:
Ti maysa nga atomiko a kadagsen (minaig nga atomiko a masa) iti maysa nga elemento manipud ti nainagann a nagtaudan ket isu ti panakaibagi iti natimbeng a masa ti tunggal maysa nga atomo iti elemento iti 1/12 iti masa iti maysa nga atomo iti {sup|12))C.
Ti panagilawlawag ket ingagarana a innaganan ti "Maysa nga atomiko a kadagsen…", gapu ta dagiti elemento ket adda kadagiti sabsabali a atomiko a kadagsen depende kadagit nagtaudan. Kas pagarigan, ti boro manipud ti Turkia ket adda ti nababbaba nga atomiko a kadagsen ngem ti noro manipud idiay California, gapu ti sabsabali nga isotopiko a nangbukel.[6][7] Nupay kasta, gapu ti kangina ken karigat iti panagusig ti isotopo, kadawyan ti panagusar ti natabulado a kuenta dagiti atomiko a kadagsen a dagitoy ket kadawyan kadagiti kimoko a laboratorio.
Ti panagusar ti nagan nga "atomiko a kadagsen" ket nakaawis kadagiti adu a kontrobersia kadagiti scientista.[5] Dagiti saan a mayat iti daytoy a nagan ket kaykayatda ti termino a "minaig nga atomiko a masa" (saan nga iyallilaw iti atomiko masa). Ti naipangruna a saa a kakaykayatan ket ti atomiko a kadagsen ket saan a maysa a dagsen, ti puersa nga ipeksa ti maysa a banag iti maysa agrabitasional a lugar, a rinukod dagiti paset ti puersa a kas ti newton wenno poundal.
Iti panagsungbat, dagiti agsusuporta ti termino nga "atomiko a kadagsen" agibagbaga a (ken dagiti sabali pay a pagsuppiatan)[5]
Mabalin a mainayon a ti atomiko a kadagsen ket kadawyan a saan nga agpayso nga "atomiko", a daytoy ket saan a maipada iti tagikua iti aniaman anga agmaymaysa nga atomo. Ti kapadpada a pagsuppiatan ket mabalin pay para iti saan a mayat a panagusar iti "minaig nga atomiko a masa".
Dagiti moderno nga atomiko a kadagsen ket nakarkulo manipud kadagiti narukod a kuenta dagiti atomiko a masa (para iti tunggal maysa a nuklide) ken isotopiko a nangbukel. Dagiti napudno unay nga atomiko a kadagsen ket magun-od[9][10] para kadagiti gangani amain a saan a radioaktibo a nuklide, ngem dagiti isotopiko a nagbuklan ket narigrigat dagitoy a marukod iti nagato a kapudno ken suheto dagitoy ti giddiatan dagiti pagtuladan.[11][12] Para iti daytoy a rason, dagiti atomiko a kadagsen dagiti duapulo ket dua a mononuklidik nga elemento ket naipangpangruna a naamammoanare a dagitoy ket napudno unay – ti maysa a di-agpayso iti maysa a paset laeng iti 38 a riwriw iti kaso iti pluor, ti maysa akinapudo a nangatngato ngem ti agdama a kuenta para iti Avogadro a panagtultuloy (maysa a paset iti 20 a riwriw).
Isotopo | Atomiko a masa[10] | Kaadu[11] | |
---|---|---|---|
Pagalagadan | Sakop | ||
28Si | 27.976 926 532 46(194) | 92.2297(7)% | 92.21–92.25% |
29Si | 28.976 494 700(22) | 4.6832(5)% | 4.69–4.67% |
30Si | 29.973 770 171(32) | 3.0872(5)% | 3.10–3.08% |
Ti panagkarkulo ket naipakita para iti silikon, a ti atomiko a kadagsenna ket naipangpangruna nga importante iti metrolohia. Ti Silikon ket adda iti katutubo a kas maysa nga laok dagiti tallo nga isotopo: 28Si, 29Si and 30Si. Dagiti atomiko a masa dagitoy a nuklide ket naamammoan nga adda ti kinapudo iti maysa a paset iti 14 a bilion para iti 28Si ken agarup a maysa a paset a bilion para kadagiti dadduma. Nupay kasta ti sakop iti masna a kaadu para kadagiti isotopo ket kasla ti pagalagadan a kaadu ket maited laeng iti agarup a ±0.001% (kitaen ti tabla). Ti panagkarkulo ket
Ti estimado iti di-agpayso ket komplikado,[13] a naipangpangruna a kas ti pagtuladan a panakaiwarwaras ket saan a nasken a simetriko: ti IUPAC a pagalagadan ti atomiko a kadagsen ket naadaw a naisao iti naestimado a simetriko a di-agpayso,[14] ken ti kuenta ti silikon ket 28.0855(3). Ti minaig a pagalagadan iti daytoy a kuenta ket 1×10–5 wenno 10 ppm.
Grupo → | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | ||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
↓ Puntos | ||||||||||||||||||||
1 | H 1.008 |
He 4.003 | ||||||||||||||||||
2 | Li 6.941 |
Be 9.012 |
B 10.81 |
C 12.01 |
N 14.01 |
O 16.00 |
F 19.00 |
Ne 20.18 | ||||||||||||
3 | Na 22.99 |
Mg 24.31 |
Al 26.98 |
Si 28.09 |
P 30.97 |
S 32.07 |
Cl 35.45 |
Ar 39.95 | ||||||||||||
4 | K 39.10 |
Ca 40.08 |
Sc 44.96 |
Ti 47.87 |
V 50.94 |
Cr 52.00 |
Mn 54.94 |
Fe 55.84 |
Co 58.93 |
Ni 58.69 |
Cu 63.55 |
Zn 65.39 |
Ga 69.72 |
Ge 72.63 |
As 74.92 |
Se 78.96 |
Br 79.90 |
Kr 83.80 | ||
5 | Rb 85.47 |
Sr 87.62 |
Y 88.91 |
Zr 91.22 |
Nb 92.91 |
Mo 95.94 |
Tc [98] |
Ru 101.07 |
Rh 102.91 |
Pd 106.42 |
Ag 107.87 |
Cd 112.41 |
In 114.82 |
Sn 118.71 |
Sb 121.76 |
Te 127.60 |
I 126.90 |
Xe 131.29 | ||
6 | Cs 132.91 |
Ba 137.33 |
* |
Hf 178.49 |
Ta 180.95 |
W 183.84 |
Re 186.21 |
Os 190.23 |
Ir 192.22 |
Pt 195.08 |
Au 196.97 |
Hg 200.59 |
Tl 204.38 |
Pb 207.2 |
Bi 208.98 |
Po [210] |
At [210] |
Rn [222] | ||
7 | Fr [223] |
Ra [226] |
** |
Rf [267] |
Db [268] |
Sg [269] |
Bh [270] |
Hs [269] |
Mt [278] |
Ds [281] |
Rg [281] |
Cn [285] |
Uut [286] |
Uuq [289] |
Uup [289] |
Uuh [293] |
Uus [294] |
Uuo [294] | ||
* Dagiti Lantanido | La 138.91 |
Ce 140.12 |
Pr 140.91 |
Nd 144.24 |
Pm [145] |
Sm 150.36 |
Eu 151.96 |
Gd 157.25 |
Tb 158.93 |
Dy 162.50 |
Ho 164.93 |
Er 167.26 |
Tm 168.93 |
Yb 173.04 |
Lu 174.97 | |||||
** Dagiti Aktinido | Ac [227] |
Th 232.04 |
Pa 231.04 |
U 238.03 |
Np [237] |
Pu [244] |
Am [243] |
Cm [247] |
Bk [247] |
Cf [251] |
Es [252] |
Fm [257] |
Md [258] |
No [259] |
Lr [262] |
Dagiti elemento a kategoria iti periodiko a lamisaan
| |||||||||||||||||||||||
|
|