Dialäkt: Undermarkgreflerisch |
E Ablut (Pl. Ablyt) isch e reegelhafde Wägsel zwische Vokal im glyyche Lexem, wù im Geegesaz zem Ùmlut nid phonologisch bedingd isch.
Dr dydsch Uusdrùg Ablaut isch ane 1819 in d Schbroochwiseschafd yygfierd woore vùm Jacob Grimm, wù doodermid dr Wägsel vù dr Vokal in dr Konjugation vù dr schdaarche Verbe im Germanisch bezaichned hed.
In dr indogermanische Schbrooche isch dr Ablut e wichdigi Erschyynig in dr Flexion ùn in dr Woordbildig.
S wird ùnderschiide zwisch em quantitative Ablut ùn em qualitative.
Byyschbel vùm Ablut us indogermanische Schbrooche:
Nääbe dr indogermanische Schbrooche hän au z. B. di semitische e Ablutsyschtem.
Fir d Gschiichd vù dr di dydsche Schbrooch sin zwoo idg. Ablutzyylede am wichdigschde: idg. *e ùn idg. *a.
Idg. *e wägsled normaalerwyys esoo:
Idg. *a wägsled normaalerwyys esoo:
In dr germaanische Schbrooche sin bi dr schdaarche Verbe segs Ablutzyylede endschdande, d. h. as die idg. Vokal (Grùndstapfle: *e, *a, *o) in dr germanische Schbrooche in verschiidene Kombinatione mid andere Lut ùnderschiidligi Ablyt zaige.
Im Aldhoochdydsch ùn schbeeder im Midelhoochdydsch sin die segs Ablutchlasse dùr reegelhafdi Lutveränderige deno wyder ùfgschbalde woore.
urgerm. ai in dr Abteenigsstapfle isch im Ahd. zue ei woore, vor r, h, w dùr di ahd. Monopththongierig zue ē (vgl. got. gaits, ahd. geiz „Geiß“, aber got. maiza, ahd. mēro „mehr“).
indogerm. | urgerm. | ahd. | mhd. | ||
---|---|---|---|---|---|
Grùndstapfle | Inf. | *ei |
*ī |
ī snîdan |
ī snîden |
Grùndstapfle | 1. Sg. Präs. | *ei |
*ī |
ī snîdu |
ī snîde |
Abteenigsstapfle | 1. Sg. Prät. | *oi |
*ai |
ei sneit |
ei sneit |
Schwùndstapfle | 1. Pl. Prät. | *Øi |
*i |
i snitum |
i sniten |
Schwùndstapfle | Part. Prät. | *Øi |
*i |
i gisnitan |
i gesniten |
Idg. | Germ. | Ahd. | Mhd. | ||
---|---|---|---|---|---|
Grùndstapfle | Inf. | *ei |
*ī |
ī zîhan |
ī zîhen |
Grùndstapfle | 1. Sg. Präs. | *ei |
*ī |
ī zîhu |
ī zîhe |
Abteenigsstapfle | 1. Sg. Prät. | *oi |
*ai |
ei zêh |
ei zêh |
Schwùndstapfle | 1. Pl. Prät. | *Øi |
*i |
i zigum |
i zigen |
Schwùndstapfle | Part. Prät. | *Øi |
*i |
i gizigan |
i gezigen |
Germ. eu isch im Ahd. dùr d Brächig zue io woore, vor i, j ùn u in dr Folgesilb zue iu. D Ablutchlass IIb isch endschdande, wel in dr aldhoochdydsch Monophthongierig germ. au vor Dental oder germ. h zue ō wooren isch (vgl. got. augō, ahd. ouga „Auge“, aber got. ausō, ahd. ōr „Ohr“).
Idg. | Germ. | Ahd. | Mhd. | ||
---|---|---|---|---|---|
Grùndstapfle | Inf. | *eu |
*eu/iu |
io biogan |
ie biegen |
Grùndstapfle | 1. Sg. Präs. | *eu |
*eu/iu |
iu biugu |
iu biuge |
Abteenigsstapfle | 1. Sg. Prät. | *ou |
*au |
ou boug |
ou bouc |
Schwùndstapfle | 1. Pl. Prät. | *Øu |
*u/o |
u bugun |
u bugen |
Schwùndstapfle | Part. Prät. | *Øu |
*u/o |
o gibogan |
o gebogen |
Idg. | Germ. | Ahd. | Mhd. | ||
---|---|---|---|---|---|
Grùndstapfle | Inf. | *eu |
*eu/iu |
io biotan |
ie bieten |
Grùndstapfle | 1. Sg. Präs. | *eu |
*eu/iu |
iu biutu |
iu biute |
Abteenigsstapfle | 1. Sg. Prät. | *ou |
*au |
ō bōt |
ō bôt |
Schwùndstapfle | 1. Pl. Prät. | *Øu |
*u/o |
u butum |
u buten |
Schwùndstapfle | Part. Prät. | *Øu |
*u/o |
o gibotan |
o geboten |
Vor Nasalverbindig isch idg. e scho im Germanisch zue i ghoobe woore.
Idg. | Germ. | Ahd. | Mhd. | ||
---|---|---|---|---|---|
Grùndstapfle | Inf. | *eNK |
*iNK/iu |
iNK bindan |
iNK binden |
Grùndstapfle | 1. Sg. Präs. | *eNK |
*iNK |
iNK bintu |
iNK binde |
Abteenigsstapfle | 1. Sg. Prät. | *oNK |
*aNK |
aNK bant |
aNK bant |
Schwùndstapfle | 1. Pl. Prät. | *ØNK |
*uNK |
uNK buntun |
u bunden |
Schwùndstapfle | Part. Prät. | *ØNK |
*uNK |
uNK gibuntan |
uNK gebunden |
Vor Liquidverbindig isch idg. e in dr Grùndstapfle bliibe, nume vor i, j ùn u in dr Folgesilb isch s zue i ghoobe woore (ahd. helfan, aber: ih hilfu).
Idg. | Germ. | Ahd. | Mhd. | ||
---|---|---|---|---|---|
Grùndstapfle | Inf. | *eLK - |
*eLK/iu - |
eLK helfan |
eLK helfen |
Grùndstapfle | 1. Sg. Präs. | *eLK - |
*iLK |
iLK hilfu |
iLK hilfe |
Abteenigsstapfle | 1. Sg. Prät. | *oLK |
*aLK - |
aLK half |
aLK half |
Schwùndstapfle | 1. Pl. Prät. | *ØLK - |
*uLK - |
uLK hulfun |
uLK hulfen |
Schwùndstapfle | Part. Prät. | *ØLK - |
*oLK - |
oLK giholfan |
oLK geholfen |
Nääbe dr Verbe mid aifachem l, m, n, r ghèère doo au no d Verbe derzue ùf ch (< germ. k) ùn ff mid r vor em Vokal: bräche, dräffe. Vor i, j ùn u in dr Folgesilb isch idg. e in dr Grùndstapfle zue i ghoobe woore (ahd. brehhan, aber: ih brihhu).
Idg. | Germ. | Ahd. | Mhd. | ||
---|---|---|---|---|---|
Grùndstapfle | Inf. | *eN/L |
*eN/L/iu |
eN/L brehhan |
eN/L brechen |
Grùndstapfle | 1. Sg. Präs. | *eN/L |
*iN/L |
iN/L brihhu |
iN/L briche |
Abteenigsstapfle | 1. Sg. Prät. | *oN/L |
*aN/L |
aN/L brah |
aN/L brah |
Deenstapfle | 1. Pl. Prät. | *ēN/L |
*ēN/L |
āN/L brâhhun |
āN/L brâchen |
Schwùndstapfle | Part. Prät. | *ØN/L |
*u/oN/L |
oN/L gibrohhan |
oN/L gebrochen |
Idg. | Germ. | Ahd. | Mhd. | ||
---|---|---|---|---|---|
Grùndstapfle | Inf. | *eK |
*eK |
eK geban |
eK geben |
Grùndstapfle | 1. Sg. Präs. | *eK |
*iK |
iK gibu |
iK gibe |
Abteenigsstapfle | 1. Sg. Prät. | *oK |
*aK |
aK gab |
aK gab |
Deenstapfle | 1. Pl. Prät. | *ēK |
*ēK |
āK gâbun |
āK gâben |
Schwùndstapfle | Part. Prät. | *eK |
*e/iK |
eK gigeban |
eK gegeben |
Idg. | Germ. | Ahd. | Mhd. | ||
---|---|---|---|---|---|
Grùndstapfle | Inf. | *a/*o |
*a |
a (e) graban |
a (e) graben |
Grùndstapfle | 1. Sg. Präs. | *a/*o |
*a |
a (e) grabu |
a (e) grabe |
Deenstapfle | 1. Sg. Prät. | *ā/*ō |
*ō |
uo gruob |
uo gruob |
Deenstapfle | 1. Pl. Prät. | *ā/*ō |
*ō |
uo gruobun |
uo gruoben |
Grùndstapfle | Part. Prät. | *a/*o |
*a |
a (e) gigraban |
a (e) gegraben |
As sibdi Ablutchlass wääre vyylmool Verbe zämegnùù, wù im Idg. reduplizierti Forme ghaa hän (got. lētan „lassen“, lailōt „er ließ“, lat. cadere „falen, cecidi „er ist gefallen“). Die Reduplizierig isch im Ahd. gschwùnde ùn die Verbe hän derno e aigeni Ablutzyylede uusbilded.
Inf. | haltan | râtan | heizan | loufan | stôzan | ruofan |
1. Sg. Präs. | haltu | râtu | heizu | loufu | stôzu | ruofu |
1. Sg. Prät. | hialt | riat | hiaz | liof | stioz | rief |
1. Pl. Prät. | hialtium | riatum | hiazum | liofun | stiozun | riefen |
Part. Perf. | gihaltan | girâtan | giheizan | giloufan | gistôzan | giruofan |
Wel in alene alemanische ùn au alne oberdydsche Dialäkt s Präteritum gschwùnden isch, sin di germanische Ablutchlasse im Alemanisch chuum no aidydig usenander z halde, wel vyyl Verbe derbyy in anderi Ablutzyylede iibergange sin. Zem Dail sin Zyylede zämegfale, wel s kai Ùnderschaidig me in dr Präteritumforme gid.
As Byyschbel sin d Ablutzyylede mid der Ùnderdailige im Dialäkt vù Obfige ùfgfierd. Dooderbyy wääre di ainzelne Zyylede ùnderdaild no dr Vokal in drèi Forme (Infinitiv, 1 Sg. Präs. Ind., Part. Perf.).
Dr Vokal isch in alene drèi Forme glyych.
S Saleytitsch isch dr ainzig alemanische Dialäkt, wù no bis in di zwood Hälfdi vùm 20. Jh. e lääbig Präteritum ghaa hed. Wäg däm sin di germanische Ablutzyylede no gued z sää. D Forme fir d 1. Sg. Prät. sin im Saleytitsch uusgliche noch dr Pluralforme.
Ahd. | Saleytitsch | |
---|---|---|
Inf. | snîdan | schniidä |
1. Sg. Präs. | snîdu | schniidù |
1. Sg. Prät. | sneit | schnìt |
1. Pl. Prät. | snitum | schnìtùn |
Part. Prät. | gisnitan | kschnìtä |
Im Saleytitsch zaigd si d Halbbrächig vù ahd. io zue ei.
Ahd. | Saleytitsch | |
---|---|---|
Inf. | fliogan | fleigä |
1. Sg. Präs. | fliugu | fleigù |
1. Sg. Prät. | floug | flùg |
1. Pl. Prät. | flugun | flùgùn |
Part. Prät. | giflogan | kflogä |
Ahd. | Saleytitsch | |
---|---|---|
Inf. | biotan | biätä |
1. Sg. Präs. | biutu | biätù |
1. Sg. Prät. | bōt | bùt |
1. Pl. Prät. | butum | bùtùn |
Part. Prät. | gibotan | pottä |
Ahd. | Saleytitsch | |
---|---|---|
Inf. | spinnan | spinnä |
1. Sg. Präs. | spinnu | spinnù |
1. Sg. Prät. | span | spùn |
1. Pl. Prät | spunnum | spùnnùn |
Part. Perf. | gispunnan | kspùnnä |
Ahd. | Saleytitsch | |
---|---|---|
Inf. | helfan | hälfä |
1. Sg. Präs. | hilfu | hìlfù |
1. Sg. Prät. | half | hùlf |
1. Pl. Prät | hulfum | hùlfùn |
Part. Perf. | giholfan | kholfä |
Ahd. | Saleytitsch | |
---|---|---|
Inf. | brehhan | brächä |
1. Sg. Präs. | brihhu | brìchùn |
1. Sg. Prät. | brah | braach |
1. Pl. Prät | brâhhum | braachùn |
Part. Perf. | gibrohhan | prochä |
Ahd. | Saleytitsch | |
---|---|---|
Inf. | essan | ässä |
1. Sg. Präs. | issu | ìssùn |
1. Sg. Prät. | ass | aass |
1. Pl. Prät | âssum | aassùn |
Part. Perf. | gigessan | kässä |
Im Präteritum isch dr Ablut zämegfalle mit em Ablut vù dr VII. Chlass.
Ahd. | Saleytitsch | |
---|---|---|
Inf. | graban | grabä |
1. Sg. Präs. | grabu | grabùn |
1. Sg. Prät. | gruob | griäb |
1. Pl. Prät | gruobum | griäbùn |
Part. Perf. | gigraban | krabä |
Ahd. | Saleytitsch | |
---|---|---|
Inf. | fallan | fallä |
1. Sg. Präs. | fallu | fallùn |
1. Sg. Prät. | fial | fiäl |
1. Pl. Prät | fialum | fiälùn |
Part. Perf. | gifallan | kfallä |