Ny abidy grika (Ελληνικό αλφάβητο / Ellênikó alphábêto amin' ny teny grika) dia abidy manavaka ny renisoratra[1] sy ny zanatsoratra sady ahitana litera efatra amby roapolo, izay natao hanoratana ny fiteny grika nanomboka tamin' ny taonjato faha-9 tal. J.K. hatramin' izao fotoana izao. Io ihany koa no heverina fa abidy antitra indrindra – raha ferana amin' ny famaritana voalohan' ny teny hoe abidy – satria samy manana ny evany ny feo tsirairay.
Indreto ireo litera ireo amin' ny endriny renisoratra sy zanatsoratra: Α α, Β β, Γ γ, Δ δ, Ε ε, Ζ ζ, Η η, Θ θ, Ι ι, Κ κ, Λ λ, Μ μ, Ν ν, Ξ ξ, Ο ο, Π π, Ρ ρ, Σ σ/ς, Τ τ, Υ υ, Φ φ, Χ χ, Ψ ψ, ary Ω ω.
Tamin' ny Andro Taloha dia nampiasaina ho an' ny fanisana amin' ny teny grika ihany koa ny litera, fa voasolon' ny tarehimarika arabo izy ireo taty aoriana.
Avy amin' ny abidy fenisianina ny abidy grika. Tsy misy fifandraisana amin' ny lineary B na ny silabera sipriôty (na kipriôta) ilay izy. Nahatonga ny fipoiran' ny abidy latina tao Eorôpa io abidy io. Fampiasa ho eva amin' ny siansa, amin' ny anaram-boanjavatra amin' ny fizika, amin' ny anaran-kintana ary fikambanam-pirahalahiana sy firahavaviana ny litera grika.
Nitranga taonjato maromaro taorian' ny naharava ny sivilizasiôna misenianina (ary noho izany ny fanajanonana ny fampiasana ny lineary B) ny abidy grika. Ny lineary B dia soratra avy amin' ny lineary A izay novaina mba handikana tsara kokoa ny feon' ny teny grika voalohany. Nipoitra tany amin' ny "taonjato maizina" (taonjato faha-12 hatramin' ny taonjato faha-8 tal. J.K.) ny abidy grika fantantsika ankehitriny. Izy io dia avy amin' ny abidy fenisianina nampiana zanatsoratra izay nilaina sao tsy ho voavaky ny teny grika.
Tany am-boalohany dia tsy soratana ao amin' ny abidy semitika ny zanapeo. Amin' ny maha fiteny semitika ny fiteny fenisianina dia azo vinavinaina ny zanapeo miaraka amin' ny renifeo iray (jereo ohatra ny abidy hebreo). Amin' ny maha fiteny indô-eorôpeanina ny teny grika kosa dia ilaina ny zanatsoratra hahalalana ny fanononana ny teny iray. Navadiky ny Grika ho amin' ny filany noho izany ny abidy fenisianina ka tsy maintsy arahan' ny zatsoratra iray foana ny renisoratra vao azo tononina ny vaninteny iray.
« Α » (alfa), « Ε » (epsilôn), « Ι » (iôta), « Ο » (ômikrôn) ary « Υ » (opsilôn) no zanatsoratra niaviana izay famadihana ny renisoratra semitika tsy ilaina hanoratana ny renifeo grika:
Amin' ireo fitenim-paritra grika tatsinanana izay tsy nampiasa ny fanononana an-tenda (frantsay: aspiration), ny litera « Η » (êta) avy amin' ny renisoratra semitika "ח" (het) no nampiasaina amin' ny fanoratana ny zanapeo lava "ê" ([ɛ:]); taty aoriana, dia nampiasaina handikana ny feo "ô" ([ɔ:]) ny « Ω » (ômega).
Ny fiteny grika dia nampiditra ihany koa renisorAtra telo: dia ny « Φ » (phi) sy ny « Χ » (khi) ary ny « Ψ » (psi), natovona any amin’ ny faran’ ny abidy arakaraka ny fivoarany. Ireo renisoratra ireo dia nameno ny tsy fisian' ny "aspiration" tahaka ireo izay tsy ananan’ ny fiteny fenisiana. Tao amin’ ny fitenim-paritra andrefana, ny khi dia nampiasaina haneho ny feo [ks] (avy amin' izany ny famakiana latina ny litera "x"), ny psi naneho ny feo [kʰ]. Ny fiavian’ ireo litera ireo dia mbola iadian’ ny manampahaizana hevitra.
Ny litera san (Ϻ) dia nampiasaina nifanolo amin' ny sigma haneho ny feo [s], ary tamin’ ny vanimpotoana klasika dia tian' ny olona kokoa ny nampiasa ny sigma noho ny san, izay tsy hita intsony. Ny digamma (Ϝ), atao hoe ϝαῦ / waũ, sy ny koppa (Ϟ) tamin’ ny voalohany dia tsy nampisasaina intsony koa taorian’ izany. Ny digamma dia tsy nampiasaina afa-tsy tamin’ ny fanoratana ny tenim-paritra tandrefana, ary ny koppa tsy dia nisy nilana azy loatra. Ireo endri-tsoratra ireo anefa dia tafajanona ihany ho solon’ ny tarehimarika teo amin' ny fiteny grika iôniana, ka ny litera tsirairay nanondro isa iray. Sahala amin’ izany koa ny sampi (Ϡ), izay tarehintsoratra tsy fahita matetika tao Iônia, izay nampidirina tamin’ ny fanoratana ny isa, ka naneho ny isa 900.
Tamin' ny voalohany dia nisy karazany maromaro ireo atao hoe "abidy grika", ny tena nanan-danja dia ny abidy grika tandrefana sy ny abidy tatsinanana iôniana. Ity farany no lasa nanjaka. Ny abidy tandrefana dia niteraka ny abidy italika tranainy avy eo ny abidy latina nefa ny abidy grika tatsinanana no nipoiran’ ny abidy grika amin’ izao fotoana izao io. Ny tananan' i Atena (grika: Atenai) dia nampiasa aloha ny abidy atika tao amin' ny taratasy ôfisialy (ara-panjakana), izay nahitana ireo litera hatramin’ ny alfa ka hatramin’ ny upsilon, sy nampiasa ny êta hanamarihana ny fanononana an-tenda sahala amin' ny "h" (frantsay: aspiration) fa tsy hanondroana ny feo [ɛ]. Tamin' ny taona 403, ny mpanoratra tao Atena dia nandray ny abidy iôniana, ary fotoana fohy taorian' io ireo karazana abidy samihafa dia nanjavona tsy nampiasaina intsony. Tamin’ izany fotoana izany, ny fiteny grika dia nosoratana avy ankavanana miankavia, nefa tamin’ ny fiandohany, dia nosoratana avy ankavia miankavanana (natodika araka izany koa ny endrik' ireo litera) na ireo zotra roa ireo mifandimby, izany no atao hoe "boustrophédon" amin’ ny teny frantsay, ka isaky ny andalana dia miova todika ny fanoratana.
Tamin' ny vanim-potoana helenistika, i Aristôfanesy avy any Bizansy dia nanomboka nanisy tendron-tsoratra ny litera grika – mba hahamora ny fanononana. Nandritra ny Andro Antenatenany, ny fanoratana ny abidy grika dia nahitana fiovana mitovy amin' izay nahazo ny abidy latina tamin' izany fotoana izany. Ny litera sigma (σ) dia soratana ho « ς » any amin’ ny faran' ny teny, sahala amin' ny ampiasan' ny abidy latina ny « S lava » (soratana hoe « ſ ») any am-piantombohan' ny teny na eny afovoany, ary S faranteny (soratana hoe « s ») any amin' ny faran' ny teny.
Ny litera tsirairay ao amin' ny abidy fenisiana dia nomena anarana araka ny teny anombohan' ny feo asehon’ io litera io. Noho izany, ny ʾaleph, izay midika hoe "ombilahy", dia nanome ny anarany amin’ ny litera voalohany ao amin’io abidy io, ny bet ("trano"), izay nanome ny anarany ho an’ ity litera ity, dia toy izany hatranihatrany. Ny Grika kosa, tamin’ ny fandraisana ireo litera fenisiana ireo, dia nihazona ny anarana fenisianan' ireo litera, na nanao fanovana kely: ʾaleph dia nanjary álpha, ny bet nanjary bễta, ny gimel nanjary gámma, sns. Ireo anarana nindramina ireo dia tsy misy heviny ao amin’ ny fiteny grika. Misy kosa anefa mari-tsoratra natovon’ ny Grika na nasiany fanovana dia manana anarana izay misy heviny: ò mikrón dia midina hoe "O kely", ny ỗ méga dia midika hoe "O lehibe". Toraka izany koa ny è psilón izay midika hoe "e voatsongo".
Litera | Anarana | Fanononana | Litera fenisianina niaviana | Dikan-tsoratra latina | |||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Grika | Latina | Taloha | Ankehitriny | Taloha | Ankehitriny | ||
Α α | ἄλφα | Alpha | [a] [aː] | [a] | ![]() |
a | a |
Β β | βῆτα | Beta | [b] | [v] | ![]() |
b | v |
Γ γ | γάμμα | Gamma | [g] | [ʝ] alohan'i [e̞] raha tsy izany [i]; [ɣ] any an-kafa |
![]() |
g | gh, g, j |
Δ δ | δέλτα | Delta | [d] | [ð] | ![]() |
d | d, dh |
Ε ε | ἔ, ἐψιλόν | Epsilon | [e] | [e̞] | ![]() |
e | e |
Ζ ζ | ζῆτα | Zeta | [dz], aoriana [zː] | [z] | ![]() |
z | z |
Η η | ἦτα | Eta | [ɛː] | [i] | ![]() |
e, ē | i |
Θ θ | θῆτα | Theta | [tʰ] | [θ] | ![]() |
th | th |
Ι ι | ἰῶτα | Iota | [i] [iː] | [i], [j] | ![]() |
i | i |
Κ κ | κάππα | Kappa | [k] | [c] alohan'ny [e̞] na [i]; [k] raha tsy izany |
![]() |
k | k |
Λ λ | λάμβδα | Lambda | [l] | [l] | ![]() |
l | l |
Μ μ | μῦ | Mu | [m] | [m] | ![]() |
m | m |
Ν ν | νῦ | Nu | [n] | [n] | ![]() |
n | n |
Ξ ξ | ξῖ | Xi | [ks] | [ks] | ![]() |
x | x, ks |
Ο ο | ὄ, ὀμικρόν | Omicron | [o] | [o̞] | ![]() |
o | o |
Π π | πῖ | Pi | [p] | [p] | ![]() |
p | p |
Ρ ρ | ῥῶ | Rho | [r], [r̥] | [r] | ![]() |
r (ῥ: rh) | r |
Σ σ ς (tapitra) |
σῖγμα | Sigma | [s] | [s] | ![]() |
s | s |
Τ τ | ταῦ | Tau | [t] | [t] | ![]() |
t | t |
Υ υ | ὔ, ὐψιλόν | Upsilon | [u] [uː], aoriana [y] [yː] | [i] | ![]() |
u, y (anelanelan-janapeo) | y, v, f |
Φ φ | φῖ | Phi | [pʰ] | [f] | Fiaviana tsy ifanekena | ph | f |
Χ χ | χῖ | Khi | [kʰ] | [ç] alohan'ny [e̞] na [i]; [x] raha tsy izany |
ch | ch, kh | |
Ψ ψ | ψῖ | Psi | [ps] | [ps] | ps | ps | |
Ω ω | ὦ, ὠμέγα | Omega | [ɔː] | [o̞] | ![]() |
o, ō | o |
Litera | Fiteny | Anarana | Dikan-tsorata | Fanononana | ||
---|---|---|---|---|---|---|
amin'i Wikipedia | amin'ny teny niaviana | amin'ny teny grika | ||||
Ϝϝ,Ͷͷ | grika | Digamma | ϝαῦ | δίγαμμα | w | [w] |
Ϛϛ | grika | Stigma | στίγμα | st | [st] | |
Ͱͱ | grika | Heta | ἧτα | h | [h] | |
Ϻϻ | grika | San | ϻάν | σάν | s | [s] |
Ϙϙ,Ϟϟ | grika | Koppa | ϙόππα | κόππα | q | [q] |
Ͳͳ,Ϡϡ | grika | Sampi | σαμπῖ | ss | [sː], [ks], [ts] | |
Ϸϸ | baktrianina | Sho | š | [ʃ] |
Ao amin’ ny tabilao etsy ambany no anehoana ny lisitr’ ireo litera grika fampiasa matetika, sy ny litera latina mifandraika aminy ary ny litera fenisiana niaviany. Omena araka ny rafi-peo iraisam-pirenena ny fanononana ny litera tsirairay. Ny fanononana ny litera grika omena eto dia ilay fanononana araka an' i Erasma. Misy fahadisoana ampahany io fanononana io, ary any amin’ ny fianarana teny grika no tena nampiasna azy. Ny fanoninana ny litera grika amin’ ny fanononana atika tamin’ ny faran’ ny taonjato faha-5 sy tamin’ ny fiantombohan’ny taonjato faha-4 tal. J.K.
Ny litera sasany dia mampiseho endrika, ny ankamaroany nolovana avy tamin’ ny zanatsoratry ny Andro Antenatenany. Raha ny fampiasana azy ireo niankina tamin’ ny safidin’ ny tsirairay, nisy tamin’ ireo endrika ireo no voafehina lalàna manokana ao amin’ ny fenitra Unicode:
03D0
);03F5
) na « ε »;03D1
);03F0
);03D6
);03F1
);03F2
);03D2
);03D5
).Sahala amin’ izay niseho teo amin’ ireo endriky ny litera latina, nisy karazana literana zanatsoratra izay niseho ankoatry ny tarehin-tsoratra fanontam-pirinty. Ny litera sasany dia nanana endrika hafa tanteraka amin’ ny zanatsoratra tamin’ ny Andro Antenatenany ampiasaina amin’ ny fanontana pirinty.
Ireto litera manaraka ireto dia tsy isan’ ny abidy grika fampiasa matetika. Nefa izy ireo dia nampisaina nandritra ny Andro Taloha na tamin’ ny tenim-paritra grika sasany. Ny ampahany amin’ ireo litera ireo dia mbola nampiasaina amin’ ny fanoratana ny fanisana grika.
Ny sampi dia nanoratana ny renifeo mikasaoka sy kambana, izay nivoatra nankany amin’ ny endriky ny sigma kambana (-σσ-), izay maneho ny feo [sː] ao amin’ ny ankamaroan’ ny fitenim-paritra grika sy tamin’ ny fiteny atika, naneho ny [tː] (-ττ-). Ny tena fanononana azy dia mbola iadian’ ireo manampahaizana hevitra (misy ny manao hoe [ts]). Io anarany io dia mety avy amin’ ny teny grika hoe σαν πι / san pi, "sahala amin’ ny pi ", noho ny fifanahafany amin’ ny litera pi (π). Ny filaharan’ ny litera eo anelanelan’ ny Α sy ny Τ dia araka ny an’ ny abidy fenisiana.
Misy sotratra mifandrohy hita sahady tamin’ ny fotoana taloha tamin’ ny soratra fandrahina sasany, izay manakambana soritra mitsangana amin’ ny litera mifanarakarana (sahala amin’ ny Η sy Ν), mba hitsitsiana ny toerana anoratana sy hanakelezana ny fotoana hamandrahana. Ny hafa koa, toy ny rohin’ ny omikron sy ny upsilon (Ȣ) na ny fanafohezana amin’ ny hoe ϗ ny teny hoe καὶ (midika hoe « sy »), dia hita tamin’ ny sora-tanam-piraketana tamin’ ny Andro Antenatenany sady nitohy ny fampiasana azy tamin’ ireo lahatsoratra voapirinty voalohany, nefa ny fampiasana azy ireo dia nihena tamin’ ny taonjato faha-17 sy faha-18 talohan’ ny tsy nampisana azy intsony amin’ ny fanoratana ny teny grika ankehitriny.
Ao amin’ ny fanoratana marofeo ampiasaina hanoratana ny teny grika tranainy, ny zanatsoratra dia mety hitovona mari-tsoratra (famantarana) izay maneho ny tsindrim-peo sy ny fanononana an-tenda (fr.: aspiration).
Misy telo karazana ny tsindrimpeo soratana na tendro (raha ny marina kokoa) tamin’ ny fanoratana ny fiteny grika tranainy:
- ny tendro miraika havia (ohatra: δαίμων / daímôn);
- ny tendro miraika havanana (ohatra: καὶ / kaì);
- ny tilda (ohatra: τιμῆς / timês na timēs).
Tsy ny fanononana mafy ny vaninteny misy azy no ambaran’ izy ireo fa ny hahavon’ ny feo: tsindrimpeon-kaavo no filaza izany. Taty aoriana dia najary tsindrimpeon-kamafy izy ireo.
Ny fanoratana grika dia ahitana koa ny tendro roa na trema (¨) izay manambara ny fifanarakarahana zanapeo roa tsy ovana fanononona (fr.: hiatus) (ohatra: ευρωπαϊκό / eurôpaïkó amin’ ny fiteny grika vaovao).
Misy karazany roa ny mari-panononana an-tenda, dia ny mari-panononana an-tenda mafy sy ny mari-panononana an-tenda malefaka. Ny mari-panononana an-tenda mafy (῾) dia manambara tokoa ny fanononana an-tenda mifandraika amin’ ny feo [h] na ny litera « h » rehefa soratana amin’ ny litera latina (ohatra: ὑπέρ / hupér). Ny mari-panononana an-tenda malefaka (᾿) dia manambara ny tsy fisian’ io fanononana an-tenda io (ohatra: ἐλευθερία / eleuthería). Amin’ ny fanombohan’ ny teny, ny tendro sy ny mari-panononana an-tenda dia mety hitambatra eo amin’ ny zanatsoratra iray (ohatra: ἔστιν / éstin, ἅπαντας / apantas).
Tamin’ ny taona 1982, ny rafi-panoratana ny mari-tsoratra atao hoe “maro tendro” dia notsorina, ka nosoloana amin’ ny rafi-panoratana “tokan-tendro”, izay tsy anoratana afa-tsy tendro tokana, mahitsy na miraika havia arakaraka ny tarehin-tsoratra (police), izay manambara ny zanapeo misy tsindrimpeo (΄) (ohatra: (είναι / eínai). Ny fanoratana ny mari-panononana an-tenda dia navela koa ka tsy ampiasaina intsony nanomboka tamin’ io taona io.
Ny diagrama (litera lahadroa) dia litera roa mitovy ampiasaina hanoratana feo tokana na fikambanana feo roa izay tsy mifandraika amin’ny tsirairay amin’ny litera ao amin’io fikambanana io. Ny fanoratana ny teny grika dia manana litera sosona maro, indrindra zanatsoratra sosona, izay vakina sahana amina zanapeo mifanarakaraka anaty vaninteny iray taloha nefa tsy maneho afa-tsy feo iray sahala amin’ny litera iray amin’ny fiteny grika ankehitriny. Nandritra ny vanim-potoana bizantina, ny fanao dia nanoratra ny iota sasany izay tsy tononina sady apetraka eo ambanoin’ny litera eo aloha : ny ᾳ sy ny ῃ ary ny ῳ ; ireo no atao hoe iota soratana ambany (na iota aladina).
Ny abidy grika dia ampiasaina amin'ny teny hafa maro ihany koa. Nampiasaina amin'ny fanoratana ny teny etroska izy io, na dia novaina kely aza ny endriny, nanoratana ireo teny italika taloha koa izy ireo. Nampiasaina tao Afrika ihany koa izy io ho an' ny fiteny kôpta izay teny fampiasa amin' ny fiangonana kristianina kôpta ao Ejipta. Nampiasa ny abidy grika voaova ihany koa ny fiteny baktrianina (Iràna). Avy amin' ny abidy grika ny abidy ronika, gôtika, armeniana, jeôrjiana, glagôlitika ary sirilika.
Nisy litera fanampiny nampiasain’ ny Kristiana ôrtôdôksa albaney tamin’ ny taonjato faha-19 sy nampiasain’ ny Baktriana tamin’ ny taojato voalohany hatramin’ ny faha-3.
Tamin' ny Andro Taloha, ny ankamaroan' ny abidy tao Asia Minora, teo anelanelan' ny taona 800 sy 300 tal.J.K. hanoratana ny fiteny sahala amin' ny fiteny lidiana na ny fiteny frigiana, dia abidy grika nasiam-panovana madinika. Ny sasany amin’ ny fiteny paleô-balkanika. Ho an’ ny fiteny mifanakaiky aminy, sahala amin’ ny fiteny makedôniana tranainy, dia nahitana teny vitsy mitokantokana voasoratra amin’ ny abidy grika, nefa tsy nahitana lahatsoratra mitohy na iray aza. Nisy soratra voasokitra amin' ny fiteny gaoloà tao Narbonnaise, nanodidina ny taona 300 tal. J.K. izay voasoratra tamin' ny abidy grika.
Ny lahatsorara hebreo ao amin’ ny Heksapla nosoratan' i Ôrigenesy dia nosoratana tamin' ny litera grika. Nisy soratra voasokitra tamin' ny fiteny ôseta tamin' ny taonjato faha-10 na faha-12, hita tao Arkhyz, dia nampiasa tarehin-tsoratra grika: izany no soratra voasokitra tranainy indrindra amin’ ny fiteny ôseta.
Maro ireo abidy izay niforona avy amin’ ny abidy grika izay nanampy litera hafa:
Sary | Karazana | Fiteny | Anarana | Dikan-tsorata | Fanononana | ||
---|---|---|---|---|---|---|---|
amin'i Wikipedia | amin'ny teny niaviana | amin'ny teny grika | |||||
![]() |
Ϣ ϣ | Kôpta | ϣαι | š | [ʃ] | ||
![]() |
Ϥ ϥ | Kôpta | ϥαι | f | [f] | ||
![]() |
Ϧ ϧ | Kôpta | ϧαι | ḫ | [x] | ||
![]() |
Ϩ ϩ | Kôpta | ϩορι | h | [h] | ||
![]() |
Ϫ ϫ | Kôpta | ϫανϫα | ḏ | [ʤ] | ||
![]() |
Ϭ ϭ | Kôpta | ϭιμα | c | [ʧ] | ||
![]() |
Ϯ ϯ | Kôpta | τι | ti | [ti̯] | ||
![]() |
Ⳁ ⳁ | Kôpta | ⳁις νϣε | ps | [ps] |
Ny abidy grika dia nipoirana abidy maro[1]:
Ny abidy grika dia heverina fa mety ho razamben’ ny abidy armeniana, izay nisy fiantraikany koa teo amin’ ny endriky ny abidy jeôrjiana.
((cite web))
: Invalid |ref=harv
(help)