Keltyske talen | ||
algemien | ||
lokaasje | Britske Eilannen en Bretanje | |
tal talen | 6 | |
tal sprekkers | 820.000 (2011) | |
taalbesibskip | ||
taalfamylje | ● Yndo-Jeropeesk ● Keltysk | |
subgroepen | ● Eilânkeltysk ● Brytoanysk ● Gaelysk ● Lânkeltysk † | |
taalkoades | ||
ISO 639-5 | cel |
De Keltyske talen foarmje in taalfamylje, besteande út 6 libbene en in stikmannich útstoarne talen, dy't allegear fuortkomme út ien en deselde oertaal, it Proto-Keltysk. Se meitsje ûnderdiel út fan 'e gruttere Yndo-Jeropeeske taalfamylje, en wurde sprutsen op 'e Britske Eilannen en op it Frânske skiereilân Bretanje. Yn 'e moderne tiid hawwe ferkaten fan dizze talen har troch emigraasje oant bûten Jeropa ferspraat (te witten: nei Kanada en Argentynje). De libbene Keltyske talen falle útinoar yn 'e Brytoanyske en de Gaelyske taalgroepen. Mei-inoar hawwe alle seis Keltyske talen mar 820.000 memmetaalsprekkers. De grutsten fan 'e seis talen binne it Welsk, it Bretonsk en it Iersk.
De Keltyske talen hearre ta de grutte Yndo-Jeropeeske supertaalfamylje, dy't û.m. ek de Germaanske, Romaanske, Slavyske en Yndo-Iraanske talen omfettet. Guon taalkundigen binne fan tinken dat de Keltyske talen binnen it gruttere Yndo-Jeropeeske ferbân op deselde oertaal weromgeane as de Italyske talen (wêrfan't de wichtichste taal it Latyn wie). Dêrom wurde de Keltyske talen ek wol mei de Italyske en de dêrút fuortkommen Romaanske talen ûnder ien namme beflapt: de Italo-Keltyske talen. Hoewol't dit in kontroversjele teory is dy't troch saakkundigen beslist net algemien akseptearre wurdt, binne der wol sterke oanwizings foar. Tsjinstanners fan 'e teory beweare lykwols dat it hjir giet om ûntliening oer en wer, in ferskynsel dat feroarsake wêze soe troch yngeand taalkontakt tusken de sprekkers fan 'e iere Keltyske en Italyske talen.
Alle Keltyske talen geane werom op ien en deselde oertaal, it Proto-Keltysk. Taalwittenskippers binne it net iens oer wannear't dy oertaal útinoar fallen is yn ûnderskate taalgroepen. Ien resinte stúdzje[1] hâldt út dat dit útinoarfallen fan it Proto-Keltysk foar 't neist om 900 f.Kr. hinne plakfûn hat, mar yn elts gefal tusken 1.200 en 800 f.Kr. Hjirby is lykwols inkeld yngien op 'e beide noch libbene taalkloften fan it Keltysk, de Brytoanyske en de Gaelyske talen. In oare, tige kontroversjele stúdzje[2] behelle ek de útstoarne Gallyske talen by it ûndersyk, en kaam doe út op in folle earder stuit, te witten tusken 3.200 en 1.500 f.Kr.
Yn elts gefal wie it areaal fan 'e Keltyske talen yn it earste milennium f.Kr. folle grutter as it lytse hoekje fan Noardwest-Jeropa, dêr't se no ta beheind binne. Yn dy tiid waarden Keltyske talen sprutsen op it Ibearysk Skiereilân, yn Galje (it tsjintwurdige Frankryk) en yn 'e dellings fan 'e Ryn en de Donau oant yn it hjoeddeiske Hongarije en op 'e noardlike Balkan. De Keltyske folksgroep fan 'e Galaten krong sels troch yn Lyts-Aazje, dêr't hja har nei wenjen setten yn 'e omkriten fan it moderne Ankara, in gebiet dat nei harren Galaasje kaam te hjitten.
Al dy gebieten waarden neitiid lykwols ferovere troch de Romeinen, en ûnder harren bewâld waarden de Keltyske talen op it Jeropeeske fêstelân stadichoan ferfongen troch it Latyn (of yn it gefal fan it Galatysk, troch it Gryksk). Tsjin it begjin fan 'e Midsiuwen wiene sadwaande alle Keltyske talen útstoarn, behalven dy op 'e Britske Eilannen. It Bretonsk, dat op it Frânske skiereilân Bretanje sprutsen wurdt, is dêr yn 'e Iere Midsiuwen hinne brocht troch lânferhuzers dy't fan 'e Britske Eilannen kamen.
Yn 'e moderne tiid namen oare lânferhuzers harren Keltyske talen mei oant bûten Jeropa, en dat is der de oarsaak fan dat op it Kanadeeske Kaap Bretoneilân noch Skotsk-Gaelysk sprutsen wurdt en yn 'e Argentynske provinsje Chubut noch Welsk. Op Nijfûnlân wiene beskate kriten lange tiid Iersktalich, mar it Nijfûnlânsk-Ierske dialekt is sûnt útstoarn.
Mei-inoar wiene der yn 2011 820.000 memmetaalsprekkers fan Keltyske talen, mei dêropta noch sa'n 2.710.000 twadde-taalsprekkers. De moderne Keltyske talen binne:
Njonken de hjirboppe beskreaune algemien erkende Keltyske talen binne der noch in pear mingtalen dy't soms ek ta dizze taalgroep rekkene wurde:
Utstoarne Keltyske talen út 'e Aldheid binne:
Ta einbeslút binne der noch ferskate talen út 'e Aldheid dy't mooglik ek ta de Keltyske talen heard hawwe, mar wêrfan't soks net mei wissichheid te sizzen falt om't se mar hiel fragmintarysk oerlevere binne. Hjirby giet it om:
De klassifikaasje fan 'e Keltyske talen is men it noch altyd net oer iens, wat benammentlik it gefolch is fan brekme oan primêre gegevens. Mei oare wurden: der binne tefolle talen dêr't te min fan oerlevere is om ta in slutende yndieling te kommen. In protte taalkundigen meitsje lykwols gebrûk fan 'e tradisjonele yndieling yn Lânkeltysk (of Kontinintaal Keltysk) en Eilânkeltysk (of Ynsulêr Keltysk). Dêrby wurdt derfan útgien dat de dúdlike ferskillen dy't hjoed de dei besteane tusken de Brytoanyske talen (Welsk, Kornysk en Bretonsk) en de Gaelyske talen (Iersk, Skotsk-Gaelysk en Manksk) pas ûntstien binne nei't de Kelten har op 'e Britske Eilannen fêstigen.
Guon saakkundigen binne lykwols fan tinken dat de Brytoanyske talen nauwer besibbe binne oan it Lânkeltyske Gallysk, en sokken hâlde in nijere yndieling oan yn P-Keltysk en Q-Keltysk. Dy nammen binne ûntliend oan in taalkundige ûntwikkeling wêrby't beskate wurden dy't yn 'e Gaelyske talen begjinne mei in k- of kw-klank (q) yn 'e Brytoanyske talen ferskood binne nei in p oan it wurdbegjin (ferlykje Iersk ceathair mei Welsk pedwar, "fjouwer"; en Iersk cúig mei Welsk pump, "fiif"). Neffens dizze teory soene de Gaelyske talen har it earst fan it Proto-Keltysk ôfskaat hawwe, en dêrút wurde dan alle yn ferhâlding mei de Brytoanyske talen argayske skaaimerken fan 'e Gaelyske talen ferklearre.
Hjirûnder de tradisjonele yndieling (l.) en de P-Keltysk/Q-Keltyske yndieling (rj.)
|
|
betsjutting | "blom" | "fiif" | "fjouwer" | "folk" | "njoggen" | "nacht" | "nulle" | "read" | "tsiis" | "wêr" |
Iersk | bláth | cúig/cóig | ceathair/ceithre | tuath | naoi | oíche | snáthad | ruadh | cáis | fíor |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Skotsk-Gaelysk | blàth | cùig/còig | ceithir | tuath | naoi | oidhche | snàthad | ruadh | càis/càise | far |
Manksk | blaa/vlaa | queig | kiare | theay | nuy | oie | snaid | ruy | caashey | raad |
Welsk | blodeuyn | pump | pedwar | tud | naw | nos | nodwydd | rhudd | caws | gwir |
Kornysk | bleujen | pymp | peswar | tus | naw | nos | naswydh | ruth | keus | guyr* |
Bretonsk | bleuñenn | pemp | pevar | tud | nao | noz | nadoz | ruz | keuz | gwir |
Gallysk | ― | pinp- | petuar- | teuto- | ― | nawen | ― | roudos | ― | uirus |
*) ferâldere |
Boarnen, noaten en/as referinsjes: |
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: Notes en References, op dizze side. |