Horror (fan it Ingelske, oarspronklik út it Latynsk ôfkomstige wurd foar "ferskrikking" of "ôfgriis") is in sjenre yn 'e literatuer en film wêrby't it de bedoeling fan 'e skriuwer of regisseur is om 'e lêzers/sjoggers bang of kjel te meitsjen en gefoelens fan eangstme en/of ôfgriis by har op te roppen troch in grizelige sfear te skeppen. Horror kin boppenatuerlike eleminten of wêzens befetsje (lykas fampieren, spûken of sombys), mar dat hoecht net, want in geastlik steurde searjemoardner, om mar in foarbyld te neamen, kin sûnder beswier deselde rol ferfolje. As der al boppenatuerlike eleminten yn it ferhaal foarkomme, skoarret horror dêrmei hiel deun oan tsjin in oar sjenre, nammentlik fantasy. Gauris kin de ferskrikking dy't it mulpunt fan in horrorwurk foarmet, ynterpretearre wurde as in metafoar foar de bredere eangstmen fan in maatskippij as gehiel.
De woartels fan 'e horror geane werom op Midsiuwske folksferhalen, mearkes en religieuze tradysjes dy't har rjochten op 'e dea, it hjirneimels, it kwea en demoanen. Dêryn kamen boppenatuerlike wêzens foar as heksen, fampieren, wearwolven, mummys, sombys en spûken. De Goatyske roman fan 'e achttjinde iuw griep werom op dy boarnen, mar geat se yn in nije foarm. It wichtichste foarbyld fan dy iere horror is de roman Castle of Otranto, fan 'e Ingelske skriuwer Horace Walpole, út 1764. By de earste edysje dêrfan waard beard dat dat in wiere Midsiuwske roman út Itaalje wie dy't ûntdutsen en oerset wie troch in fiktive wittenskipper. Doe't de wierheid oan it ljocht kaam, fûnen de measte minsken it in anagronistysk wurk of gewoan wansmaaklik. Likegoed waard Castle of Otranto tige populêr.
Oare Goatyske romans folgen, lykas Vathek (1786) fan William Beckford, The Mysteries of Udolpho (1794) fan Ann Radcliffe, en The Monk (1797) fan Matthew Lewis. In grut diel fan 'e horror út dy perioade waard skreaun troch froulju foar froulju, mei as wichtichste senario in fernimstige jonge heldinne dy't hjitfolge waard yn in nearzich kastiel. Underwilens wie yn Dútslân in soartgelikens sjenre, dat fan 'e Räuber- und Schauerroman yn 'e moade rekke, wylst de horror yn 'e Ingelske literatuer oersloech fan proaza nei poëzij mei de saneamde graveyard poems.
Yn 'e njoggentjinde iuw ûntjoech de Goatyske roman him ta it moderne horrorsjenre, mei ferneamde wurken as Frankenstein (1818) fan Mary Shelley, The Pit and the Pendulum (1842) en The Raven (1845) fan Edgar Allan Poe, The Strange Case of Dr. Jekyll and Mr Hyde (1886) fan Robert Louis Stevenson, The Picture of Dorian Gray (1890) fan Oscar Wilde, en Dracula (1897) fan Bram Stoker. Tsjin 'e ein fan 'e iuw late de fermannichfâldiging fan goedkeape pulpbledsjes ta in wiere eksploazje yn it horrorsjenre. Ynfloedrike skriuwers út it begjin fan 'e tweintichste iuw wiene û.m. H.P. Lovecraft, dy't mei syn Cthulhu Mythos in pionier wie fan it subsjenre fan 'e kosmyske horror, en M.R. James, dy't it spûkferhaal in nije foarm joech.
De filmyndustry liet him frijwol daliks ynspirearje troch de horrorliteratuer, sadat der al ier horrorfilms makke waarden. Lykwols wiene dy betide horrorfilms fanneeds mar frijwat amateuristysk, en pas fan 'e sechtiger jierren ôf koene de films de literatuer yn grizeligens belykje, mei de saneamde slasher- en splatterfilms. Tsjintwurdich is Stephen King ien fan 'e bekendste horrorskriuwers, mei wurken as Carrie, The Shining, It, Misery en withoefolle oaren. Oare populêre horrorskriuwers binne Dean Koontz, Brian Lumley, James Herbert, Clive Barker, Ramsy Campbell en Peter Straub. Wylst de filmyndustry horror gauris kombinearret mei humor, lykas yn 'e Scream-filmrige, wurdt horror yn 'e literatuer no ek faak fermongen mei oare sjenres, lykas mei urban fantasy yn 'e boeken fan Carrie Vaughn, en mei eroatyske literatuer yn 'e Goatyske romans fan Anne Rice.
Horrorfilms folgje faak in tal fêste patroanen en formules. In tal fan dy klisjee- of formuleferskynsels waarden beneamd yn de ‘tûke’ horrorfilms Funny Games en Scream (1996). It personaazje Randy út de Scream-films ûnderwiist syn freonen yn de films sels oer sokke regels fan de horrorfilms:
As subsjenres fan horror kinne sjoen wurde:
De Aziaten ha in ferlykbere skiednis kwa lingte fan de histoarje fan de horrorfilm as Jeropa en de Feriene Steaten. Dochs wiene Aziatyske produksjes begjin 21e iuw ynienen ferantwurdlik foar it opkommen fan in populêre stream horrorfilms yn it westen. Dêrby giet it sawol om de Japanske, Koreaanske, Sineeske ensfh. produsinten sels, as om in rige Amerikaanske remakes dêrfan.
It relatyf breed droegen westerske súkses fan de J-Horror-films begûn yn prinsipe yn 2002 mei it útkommen fan The Ring, in westerske remake fan Ringu. Yn it spoar dêrfan folgen remakes fan Japanske films lykas ûnder oare Dark Water (2005) en Ju-on. In grut persinaazje fan de J-Horror-films hat lytse famkes mei lang swart hier, grutte (faak bluodrige) eagen en wetter as fêste yngrediïnten. In oar part part bestiet út eksperimintele, yn it Westen hast net oant net foarkommende, ferhalen en ferhaalstruktueren. In bekende namme yn de lêste subkategory is Takashi Miike, dy’t benammen besiket de grinzen fan it sjokkearjen op te rekken.
Boarnen, noaten en/as referinsjes: |
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: References, op dizze side. |